KHÁM PHÁ “VẠN LÝ TRƯỜNG THÀNH” MIỀN TRUNG: BẢO TỒN VÀ NÂNG CAO GIÁ TRỊ DI TÍCH TRƯỜNG LŨY

Ngày 25.8, sở VH-TT-DL tỉnh Gia Lai tổ chức hội thảo khoa học nhằm nghiên cứu giá trị và định hướng bảo tồn, phát huy di tích Trường Lũy. Buổi họp cùng với báo cáo sơ bộ về kết quả khai quật khảo cổ tại các điểm quan trọng đã mở ra những góc nhìn mới về một trong những công trình phòng thủ cổ kính của miền trung Việt Nam.

TRƯỜNG LŨY – HÀNH TRÌNH LỊCH SỬ MỒI MÒN

Theo sở VH-TT-DL Gia Lai, Trường Lũy là một hệ thống di tích phong phú gồm lũy, đường cổ, hào và hệ thống đồn bồng vững chắc, kéo dài khoảng 127,4 km từ Quảng Ngãi tới Bình Định cũ, trong đó đoạn đi qua Gia Lai dài khoảng 14,4 km. Các tài liệu lịch sử cho biết công trình hình thành từ thế kỷ 16, với hệ thống đồn, bảo nhằm bảo vệ vùng biên giới. Đặc biệt, dưới triều Nguyễn, năm 1819, Tả quân Lê Văn Duyệt đã chỉ huy xây dựng quy mô lớn, nâng tầm công trình.

KẾT QUẢ KHAI QUAT VÀ NHỮNG GÌ ĐỒNG CỔ ĐÃ TIẾT LỘ

Trong đợt khai quật tháng 6.2025 tại các điểm như đồn Dông Hầm, đồn H4, đồn An Quang, các nhà khảo cổ đã phát hiện kỹ thuật xây dựng sáng tạo, linh hoạt. Vật liệu chủ yếu là đất và đá, một số đồn còn để lại dấu tích của lối ra vào và chòi canh. Kết quả này phản ánh rõ nét trình độ kỹ thuật cao của người xưa trong việc ứng dụng các vật liệu địa phương để tạo nên hệ thống phòng thủ kiên cố, bền vững, phù hợp với địa hình phức tạp.

Phó giám đốc sở VH-TT-DL Gia Lai, ông Huỳnh Văn Lợi, nhấn mạnh Trường Lũy là một công trình vĩ đại, mang trong mình giá trị lịch sử và văn hóa to lớn, được ví như “Vạn lý Trường thành của miền Trung.” Đây không chỉ là một hệ thống phòng thủ mà còn là minh chứng sống động cho hành trình mở cõi của cha ông, sự giao thoa văn hóa và chiến lược quản lý biên giới thời xưa.

NHIỀU VẤN ĐỀ CHƯA ĐƯỢC SÁNG TỎ

TS Nguyễn Công Thành, Giám đốc chương trình thạc sĩ Lịch sử Việt Nam trường đại học Quy Nhơn, cho biết di tích Trường Lũy Gia Lai vẫn còn nhiều điểm mờ cần làm rõ. Theo ông, còn nhiều vấn đề như niên đại chính xác, lực lượng xây dựng, mục đích sử dụng, cũng như chiều dài thực tế của lũy cần được nghiên cứu kỹ hơn để xác lập hồ sơ khoa học chính xác và tiến tới xếp hạng di tích quốc gia.

TS Thành cũng cung cấp thông tin về niên đại xây dựng, cho rằng Trường Lũy Gia Lai được xây dựng khoảng năm 1876, muộn hơn so với các ý kiến trước đó cho rằng cùng thời với Trường Lũy Quảng Ngãi (1819). Nghiên cứu mới này cho thấy khả năng hệ thống lũy này được hợp nhất vào cuối thế kỷ 19, như một phần của quá trình mở rộng và củng cố hệ thống phòng thủ.

TÌNH HÌNH BẢO TỒN KHẨN CẤP VÀ NHỮNG ĐẮK ĐÁ

Trong đợt khảo cổ tháng 6.2025, các chuyên gia đã tiến hành khai quật tại nhiều điểm trên diện tích khoảng 200 m², nhằm làm rõ hơn về kết cấu, kỹ thuật xây dựng cũng như đánh giá hiện trạng của di tích. Kết quả cho thấy nhiều đoạn của Trường Lũy hiện còn rất hư hại do ảnh hưởng của thời gian, thiên tai và hoạt động khai thác, canh tác của con người.

Phó viện trưởng viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, ông Nguyễn Khánh Trung Kiên, nhận định: Trường Lũy Gia Lai dù ngắn hơn đoạn ở Quảng Ngãi, nhưng vẫn còn giữ nhiều hình thái kiến trúc, vật liệu khá nguyên vẹn. Tài liệu lịch sử của triều Nguyễn còn ghi nhận hệ thống có tới 115 đồn, bảo, trong đó có gần 20 đồn còn dấu tích rõ rệt.

Về niên đại, ông Kiên nhấn mạnh rằng các số liệu cũ dựa trên đo đạc đường thẳng từ Google Map, trong khi khảo sát thực tế cho thấy chiều dài có thể lên tới 19 km do địa hình uốn lượn phức tạp. Ông cũng cho biết cần làm rõ các điểm về thời điểm xây dựng, lực lượng tham gia, mục đích sử dụng để xác lập giá trị chính xác của di tích.

Cần hành động khẩn cấp để bảo vệ

Hiện trạng của Trường Lũy Gia Lai đang xuống cấp nghiêm trọng do tác động của thời tiết và con người. Tibộ Khoa học xã hội vùng Nam Bộ đã cảnh báo về nguy cơ mất mát lớn nếu không có biện pháp bảo vệ phù hợp. Ông Kiên cho biết, nhiệm vụ cấp bách là hoàn thiện hồ sơ khoa học để đề nghị xếp hạng di tích quốc gia. Song song đó, cần nhanh chóng khoanh vùng, cắm mốc bảo vệ và xây dựng kế hoạch bảo tồn dài hạn, có sự phối hợp của cộng đồng địa phương. Một hệ thống quản lý di tích hiệu quả sẽ góp phần giữ gìn, phát huy giá trị của di tích trong hơn trăm năm tới.

Trường Lũy Quảng Ngãi, dài 113 km, đã được Bộ VH-TT-DL công nhận là di tích quốc gia vào ngày 9.3.2011, trở thành minh chứng sống cho dòng chảy lịch sử của hệ thống phòng thủ miền trung Việt Nam. Trong khi đó, Trường Lũy Gia Lai, dù chưa được xếp hạng chính thức, vẫn là một di tích có giá trị lớn, cần được quan tâm, bảo vệ để giữ gìn di sản của cha ông để lại.