RAP VIỆT ĐANG CHUYỂN HÓA, ĐÁNH MẤT BẢN SẮC HAY ĐANG SÁNG TẠO MỘT THƯƠNG HIỆU RIÊNG?

Ngày 14/08/2013, Kendrick Lamar khiến giới hiphop chấn động khi xuất hiện trong single Control của Big Sean và Jay Electronica. Đoạn rap của anh không chỉ là phần thể hiện cá tính mạnh mẽ mà còn như một câu tuyên ngôn định hướng lại tinh thần của hiphop đương đại. Những câu nói gay gắt, tự xưng danh hiệu “King of New York” dù không phải xuất phát từ thành phố này, đã tạo ra một cú sốc lớn, đồng thời gửi đi một thông điệp thách thức đến các rapper đồng nghiệp: “Drake, J.Cole, Wale, Pusha T, A$AP Rocky, Meek Mill, Tyler the Creator, Mac Miller… Tôi yêu tất cả các anh, nhưng tôi cũng cố ‘hạ’ tất cả các anh”. Với chỉ vài câu ngắn gọn, Kendrick đã làm chao đảo làng rap thế giới, khơi lại cảm giác cạnh tranh, sự ganh đua vốn là DNA của hiphop.

Hành động này không đơn thuần là để gây sốc hay tạo dựng danh tiếng, mà là một lời nhắc nhở về sự nguyên bản, về tinh thần đấu tranh của một rapper với những thời khắc xuống dốc của chính thể loại âm nhạc này. Kendrick muốn khơi lại cạnh tranh, thúc đẩy các đồng nghiệp sống lại cảm giác ganh đua để tạo ra những tác phẩm để đời, trung thành với bản sắc và giá trị cốt lõi của hiphop.

Tấm gương này càng làm cho ai đó liên tưởng đến thực trạng của rap Việt những ngày gần đây. Nhiều cuộc tranh cãi về underground và mainstream, các cuộc diss track nối nhau xuất hiện, từ dế Choắt châm chọc Đen Vâu, Rhymastic, Obito; đến ICD, Phúc Du đấu khẩu trong các cuộc đối đáp rối ren. Các sản phẩm rap diss dường như không còn sắc bén như xưa, có xu hướng gượng ép, thiếu thâm độc cần thiết trong một cuộc chiến danh dự. Đồng thời, sự tham gia của các rapper trong các chương trình truyền hình về thần tượng, để tìm kiếm sự nổi tiếng và hợp tác làm ăn, đã tạo ra một khoảng cách rõ rệt giữa hai thái cực underground và mainstream.

Điều này đặt ra câu hỏi lớn: liệu rap Việt đang thực sự chết hay chỉ đang chuyển mình? Nhiều ý kiến cho rằng, không phải là chết, mà là đang trong quá trình thay đổi và thích nghi. Các giá trị nguyên bản, thô ráp, gai góc của hiphop bắt đầu bị lấn át bởi những yếu tố dễ nghe, dễ thương, phù hợp với thị trường và đại chúng hơn. Từ một thể loại phản kháng, rap ở Việt Nam đã dần trở thành một dạng giải trí, một hình thức để hòa nhập, để kiếm sống thay vì giữ vững bản chất phản biện như các thế hệ đàn anh từng làm.

TRONG BỐI CẢNH NÀY, PHÂN RÃ GIỮA UNDERGROUND VÀ MAINSTREAM ĐANG DIỄN RA?

Hai khái niệm này vẫn tồn tại song song, nhưng rõ ràng đã phát triển thành hai thái cực khác biệt về triết lý sống, cách thể hiện và mục đích của nghệ sĩ. Underground được hiểu như một phương thức giữ gìn giá trị thuần khiết của hiphop, nơi mỗi rapper là một cá nhân độc lập, thể hiện thế giới quan riêng qua những câu chữ thô ráp và nguyên sơ nhất. Đây là nơi nghệ sĩ thể hiện sự tự do sáng tạo, giữ được cái tôi và không phụ thuộc vào thị trường hay các yếu tố tiêu chuẩn hóa.

Trong khi đó, mainstream lại là sân chơi của các sản phẩm dễ tiếp cận, hướng đến đa số khán giả, theo tiêu chuẩn của showbiz và các hợp đồng quảng cáo. Thế giới này đòi hỏi sự mài giũa để phù hợp với thị hiếu rộng rãi, đôi khi hy sinh tính chân thực để giữ vững danh tiếng, dịu dàng hơn trong câu chữ, dễ gây cảm tình hơn trong cảm xúc.

Sau vài năm bùng nổ qua các chương trình truyền hình như Rap Việt, nhiều rapper xuất thân từ cuộc thi này vươn đến tầm sao lớn, nhưng đều có chung một điểm là đang bị nhân rộng hình ảnh qua hệ quy chiếu giải trí và thị trường đại chúng. Những tên tuổi nổi bật như MCK, tlinh, HIEUTHUHAI, Obito có sự nghiệp thành công dựa trên con đường riêng của họ, giữ lại phần cá tính và chân thật nhưng phần lớn các rapper còn lại gặp khó khăn trong việc duy trì bản sắc ban đầu.

Dù vậy, phần lớn khán giả vẫn còn chưa đủ quen và hiểu sâu về hiphop nguyên bản. Các thể loại này thường khó tiếp cận hơn, vì liên quan đến cảm xúc, văn hóa, và lối sống tự do, phản kháng từng được thể hiện qua các câu rap “đường phố”. Khi rap bị đưa vào khuôn khổ của thị trường, giá trị nguyên bản dần bị lu mờ, và các rapper buộc phải chọn con đường phù hợp để sinh tồn: hoặc trở thành nghệ sĩ thương mại, hoặc giữ vẹn nguyên phong cách underground.

LIỆU RAPPER VIP THÂN THIẾT VỚI GIÁ TRỊ CỦA HIPHOP CÓ ĐANG BỊ BIẾN DẠNG?

Trong thực tế, underground và mainstream không còn đơn thuần là hai phe đối lập, mà đã trở thành hai thái độ sống trong nghề. Các nghệ sĩ underground cố gắng giữ vững danh dự, không để con số, thị trường hay hình ảnh làm lu mờ tiếng nói cá nhân. Họ xem mình như những người kể chuyện, mang trong mình sứ mệnh phản ánh chân thực cuộc sống, không chạy theo xu hướng, không bán rẻ chính mình cho các hợp đồng quảng cáo hay truyền hình.

Ngược lại, các nghệ sĩ mainstream hướng đến việc làm hài lòng đám đông, tạo ra những sản phẩm phù hợp với thị hiếu chung, dễ thương, dễ gây cảm xúc để dễ bán hàng hơn. Họ trở thành những ngôi sao của nền công nghiệp giải trí, sẵn sàng hy sinh phần nào cá tính để theo đuổi sự nghiệp rộng lớn hơn nhưng ít còn liên quan đến giá trị nguyên bản của hiphop.

Chúng ta có thể nhận thấy rõ, khi các rapper của thị trường đại chúng thường hướng đến hình mẫu “hiphop thời trang”, cuồng say chuyện khoác vỏ bọc băng đảng, nhưng như thế chỉ là một màn biểu diễn giả tạo. Điều này đang khiến hiphop trở nên dễ dãi, mất đi khả năng đối thoại, phản biện – thứ vốn là đặc trưng của thể loại này từ thời điểm ra đời.

RAP VIỆT ĐANG CHUYỂN HÓA, ĐÁNH MẤT BẢN SẮC HAY ĐANG MỞ RỘNG GIÁ TRỊ?

Không thể phủ nhận, hiện tại các rapper Việt vẫn đang trong quá trình chuyển mình. Họ đang học hỏi, va đập và dần hình thành tiếng nói đặc trưng phù hợp với đất nước này. Phần lớn các bài rap viết về mẹ, về quê hương, những cảm xúc chân thật dù giản dị vẫn là nét riêng, là cách để hiphop tồn tại trong lòng người Việt.

Không nhất thiết phải đi theo con đường nổi tiếng, trở thành ngôi sao hay đi sâu vào thị trường đại chúng, các nghệ sĩ underground vẫn giữ được phẩm chất chân thực của rap như một ngôn ngữ tự do, phản kháng. Thật ra, rap Việt bây giờ chính là quá trình tự điều chỉnh để thích ứng, để phù hợp với thực tế, đồng thời vẫn giữ vững ý nghĩa phản tỉnh, tự sự của thể loại âm nhạc này.

Kết luận, dù có thể chưa đủ để làm chấn động văn hóa đại chúng như các thế hệ trước, rap Việt đã đi qua giai đoạn biến đổi cần thiết. Sự tồn tại song song giữa hai thái cực underground và mainstream chính là sự đa dạng, là sức mạnh giúp loại hình này phát triển lâu dài. Trong lòng mỗi rapper, dù là người giữ vững giá trị hay người thích nghi để “sống” được, đều âm thầm truyền cảm hứng cho thế hệ mới, để đến cuối cùng, hiphop vẫn không bao giờ chết. Nó đang chuyển hướng, nó đang lớn lên cùng chính những người yêu mến nó.