TRIẾT LẬP VÀ SÁNG TẠO: HÀNH TRÌNH ĐỘC ĐÁO CỦA HỌA SĨ HOÀNG NGỌC BIÊN TRONG THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ ĐÀO TẠO BÁO CHÍ

Trong những cuộc trò chuyện thân tình, tôi mới chợt nhận ra nhiều điều đặc biệt từ manchette của tờ báo mà tôi đã gắn bó suốt hàng chục năm. Người ấy chính là họa sĩ Hoàng Ngọc Biên – một tên tuổi nổi bật trong giới thiết kế báo chí Việt Nam.

Từ những lần trà dư tửu hậu, tôi dành thời gian đọc lại thơ ông, xem tranh ông vẽ, ngẫm tư duy sáng tạo trong các trang văn tự dịch hoặc tự viết, tôi nhận thấy rõ một điều: Hoàng Ngọc Biên không chỉ đa tài mà còn mang trong mình tinh thần đổi mới, cách tân mạnh mẽ. Phong cách nghệ thuật của ông vừa mang nét riêng biệt, vừa khó nhầm lẫn với bất kỳ thể loại nào ông từng tham gia.

40 NĂM GẮN BÓ VỚI BÁO THANH NIÊN VÀ HÀNH TRÌNH THIẾT KẾ MANCHETTE

Nhìn lại hành trình sáng tạo manchette của ông, tôi nhớ đến bài thơ Trả lại lý lịch của ông. Một bài thơ như một lời tự sự, như một bản tổng kết cuộc đời trước khi bước vào ca phẫu thuật căng thẳng năm 2012 tại San Jose, Mỹ. Trong đó, ông trả lại tất cả, như để chuẩn bị đón nhận những thử thách mới, với nỗi niềm tự do và sáng tạo ngập tràn: “sẽ xuất trình hết thôi/ mấy cái thẻ sinh viên bốn góc nát bụi đời/ lấp ló năm ba kiểu cổ áo blouson xứ lạnh/ cái nhìn nào- tuyệt vọng hết chỗ nói/ cũng cố sao chép cho giống cái nhìn tha thiết/ của james dean…”

Chính sự tự nhiên, sáng tạo trong từng tác phẩm nghệ thuật, dù là tranh vẽ hay thiết kế manchette, đều phản ánh một ý thức sáng tạo không giới hạn. Tôi nhận ra qua cách ông vén tay áo, cầm cọ hay bật máy tính để vẽ, rằng ông luôn gửi gắm những tinh thần mới mẻ, tươi sáng vào những gì mình làm.

Từ năm 1986, ông đã bắt đầu gửi gắm sự đổi mới trong manchette báo Thanh Niên, phản ánh tinh thần dũng cảm, kiên trì của đội ngũ biên tập và phóng viên. Ông kể lại: “Ở Mỹ, qua nguồn thông tin từ bạn bè, tôi biết Thanh Niên ngày càng lớn mạnh. Sự phát triển này là từ chính nỗ lực tự thân, kiên trì của đội ngũ. Về thiết kế manchette, tôi không chỉ thiết kế riêng cho Thanh Niên mà còn cho hơn 30 tờ báo khác trước khi định cư. Nay, chỉ còn một số trong đó còn tồn tại, trong đó Thanh Niên là một trong những tờ báo hàng đầu về phát hành, còn các tờ khác thì đã mất hút trên thị trường.”

Lời chia sẻ đó phản ánh niềm tin của ông dành cho tờ báo, như một người thầy khả kính trong lĩnh vực thiết kế, dù ông đã rời xa cuộc sống này từ sáu năm trước.

NGHỆ THUẬT DẪN DẮT CẢM HỨNG VÀ NHỮNG ĐIỀU ĐỘC ĐÁO VỀ CUỘC ĐỜI

Một bài thơ ông sáng tác năm 2007, có tên Nhà của nhà thơ, chứa đựng những xúc cảm chân thật về cuộc sống và sự thay đổi. Trong đó, ông viết: “(những sắp xếp có sẵn chỉ là nhất thời/ bao lâu còn ta thì vẫn còn thay đổi)”. Hai câu này thể hiện sự rộng mở tâm hồn của ông, không gò bó trong ý thức sắp đặt cố định, mà luôn chờ đợi thay đổi theo thời gian.

Tôi nghĩ, sự tự tin của một người trải qua nhiều thử thách chính là nguồn cảm hứng giúp ông bảo vệ và giữ gìn giá trị sáng tạo trong cuộc đời. Bằng thái độ điềm đạm, bình tĩnh trước những biến cố, ông tiếp tục phấn đấu và sáng tạo không ngừng, luôn giữ vững niềm tin rằng cuộc đời này cần những nét vẽ sáng tạo để không bị cũ kỹ.

Ông kể lại: “Tôi xa Quảng Trị từ năm 1952, đến mùa hè 2005 mới có dịp trở về thăm quê hương. Những hình ảnh ngày xưa chiến tranh ngùn ngụt đã thay đổi hoàn toàn. Đồng ruộng giờ xanh tươi, đường sá rộng rãi, ao sen tím hồng phủ khắp nơi… Tôi thường tắm trên dòng Thạch Hãn trong trẻo, êm đềm. Khi quay về, thấy cù lao nổi trên mặt sông nhiều hơn ngày cũ, tôi nghĩ đó là do người ta làm thủy lợi.” Những trải nghiệm đời sống ấy còn phản ánh rõ qua cách ông nhìn nhận về quá trình phát triển của quê hương và bản thân.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2009, khi nhớ về hành trình sáng tạo manchette cho Báo Thanh Niên, ông cho biết: “Ban đầu, tôi nghĩ, để tờ báo lớn lên, cần một manchette phù hợp, đẹp mắt, chững chạc. Và chính chiếc manchette do tôi thiết kế đã tồn tại bền bỉ theo thời gian, góp phần vào sự phát triển của tờ báo.” Ông nhấn mạnh: “Yếu tố quan trọng nhất là vừa đẹp vừa chững chạc”. Đó chính là yếu tố xuyên suốt cuộc đời sáng tạo của ông, phù hợp với những thăng trầm của báo chí qua 40 năm, từ thời kỳ đổi mới đến ngày hôm nay.

HOÀI NIỆM VÀ GÓC NHÌN ĐẶC BIỆT VỀ XƯƠNG MUỐI NGHỆ THUẬT

Họa sĩ Hoàng Ngọc Biên (1938-2019), người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lĩnh vực sáng tạo báo chí Việt Nam. Ngoài việc thiết kế manchette cho khoảng 30 tờ báo, ông còn làm công việc dịch thuật văn học, sáng tác truyện ngắn, tiểu thuyết, thi ca cũng như sáng tác nhạc. Những bản nhạc nổi bật như Nắng hoàng hoa hay Hồ Thu là những đứa con tinh thần ông dành trọn đam mê.

Ở Mỹ, ông làm Art Director và Production Coordinator cho tuần báo The Salt Lake City Weekly trong hơn một thập kỷ, rồi nghỉ hưu ở tuổi 65. Ông còn là dịch giả nổi tiếng, với một tuyển tập văn học Pháp hiện đại, và là nhà sáng tác nhạc, mang đến những khúc ca ngọt ngào về cuộc sống.

Mặc dù đã qua đời, nhưng những di sản của ông trong các lĩnh vực nghệ thuật, thiết kế và văn học vẫn mãi là nguồn cảm hứng bất tận, góp phần làm phong phú thêm đời sống sáng tạo của dân tộc.