TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ THÁCH THỨC Đạo ĐỨC TRONG KỈ NGUYÊN MỚI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại cuộc sống hiện đại từ giáo dục, y tế đến giao tiếp và quản lý. Những tiến bộ nhanh chóng của công nghệ này mở ra nhiều cơ hội phát triển song song với những mối đe dọa về đạo đức và an toàn toàn cầu. Các chủ đề về công bằng, trách nhiệm và niềm tin của công chúng hiện nay là tâm điểm của các cuộc đối thoại quốc tế nhằm hướng tới một nền AI phục vụ lợi ích chung.

Vừa qua, trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học – Công nghệ VinFuture 2025, cuộc tọa đàm “AI vì nhân loại: Đạo đức và an toàn AI trong kỷ nguyên mới” đã diễn ra, quy tụ các nhà khoa học, chính trị gia và nhà sáng chế bàn luận về phát triển AI có trách nhiệm, hướng đến các giá trị nhân văn.

Một trong những tâm điểm của buổi tọa đàm là bài trình bày của Giáo sư Toby Walsh về đạo đức trong trí tuệ nhân tạo. Ông là Học giả Danh dự của ARC, Giáo sư Scientia về AI tại UNSW Sydney, kiêm Giám đốc Khoa học của UNSW.AI. Với uy tín và kiến thức sâu rộng, ông nhấn mạnh: “Khi AI mắc sai lầm, chúng ta không thể bắt AI chịu trách nhiệm, đó là vấn đề của con người.”

TS. Toby Walsh là một trong những nhà chuyên gia hàng đầu về AI, hoạt động tích cực trong việc ủng hộ việc giới hạn, điều chỉnh để AI hướng đến mục đích nhân đạo. Ông đã từng phát biểu trước các diễn đàn cấp cao như Liên Hợp Quốc và các cơ quan nghị viện, hội đồng doanh nghiệp về tầm quan trọng của trách nhiệm trong ứng dụng AI. Ông nhận thức rõ rằng minh bạch, trách nhiệm và tin cậy là nền tảng để xây dựng niềm tin công luận.

Khi được hỏi về việc sử dụng AI có trách nhiệm cần bắt buộc hay tự nguyện, GS. Walsh khẳng định: việc này phải trở thành bắt buộc. Ông nhấn mạnh, các động cơ lệch lạc và lợi ích thương mại khổng lồ đòi hỏi các quy định nghiêm ngặt để đảm bảo lợi ích của cộng đồng không bị bỏ quên. “AI không thể chịu trách nhiệm như con người, chỉ có con người mới có khả năng này. Các công ty vận hành hệ thống AI phải n chịu trách nhiệm về hậu quả của các hành động của hệ thống đó,” ông nói.

Về sự tin tưởng đối với các doanh nghiệp, ông nhấn mạnh: minh bạch là yếu tố quyết định. Người tiêu dùng cần biết rõ năng lực và giới hạn của hệ thống AI, và chính họ có thể thể hiện trách nhiệm bằng cách lựa chọn các dịch vụ có trách nhiệm. Theo ông, cách doanh nghiệp ứng xử sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh, giúp xây dựng hình ảnh uy tín và thu hút khách hàng.

Trong bối cảnh Việt Nam đang cân nhắc ban hành luật riêng về AI, GS. Walsh khuyên rằng cần khai thác các luật hiện có như luật quyền riêng tư và luật cạnh tranh. Những luật này phải được thực thi nghiêm ngặt trong không gian số. Ông cảnh báo rằng rủi ro từ việc phát triển AI không kiểm soát là rất lớn, đặc biệt khi các công ty hoặc cá nhân sử dụng AI gây hại hoặc làm tổn thương người dùng. Do đó, các doanh nghiệp và nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm về các sản phẩm của mình.

Về quản trị toàn cầu, ông cho rằng một công ước chung như Công ước Geneva cho AI có thể quá khó đạt được do sự khác biệt về giá trị giữa các quốc gia. Thay vào đó, ông ưu tiên sự phát triển các quy định quốc gia vững mạnh, như quy định GDPR của châu Âu đã lan tỏa ảnh hưởng ra nhiều quốc gia khác. Ông kỳ vọng các luật về độ tuổi trẻ em trên mạng xã hội hoặc các quy định về kiểm soát nội dung số sẽ tiếp tục mở rộng, góp phần tạo ra môi trường số an toàn và phù hợp hơn.

Về cạnh tranh toàn cầu, GS. Walsh so sánh cuộc đua AI hiện nay với cuộc đua điện của thế kỷ trước. Thay vì một quốc gia chiến thắng rồi chiếm lĩnh, ông nhấn mạnh rằng AI là công nghệ sẽ phổ biến rộng rãi cho tất cả các quốc gia và doanh nghiệp, như sự lan tỏa của ngành điện toàn cầu. Ông nhắn nhủ Việt Nam: “Hãy đầu tư vào thế hệ trẻ, nâng cao kỹ năng, tạo môi trường khởi nghiệp sáng tạo. Những người trẻ là nguồn lực lớn để Việt Nam nắm bắt cơ hội từ AI.”

Trong suốt 40 năm nghiên cứu về AI, ông cho biết đã dần chuyển từ việc tập trung phát triển công nghệ sang lo lắng về đạo đức, an toàn. Trong bối cảnh đó, vai trò của chính sách và luật pháp nhằm bảo vệ nhân quyền, dữ liệu và an ninh ngày càng trở nên quan trọng.

Trước thực trạng dữ liệu cá nhân ngày càng nhiều, ông cảnh báo về sử dụng dữ liệu quá mức và những nguy cơ mất kiểm soát có thể dẫn đến trục lợi, khai thác hoặc vi phạm quyền riêng tư. “Chúng ta cần cân bằng giữa khai thác dữ liệu để phát triển AI và bảo vệ quyền lợi cá nhân,” ông nói. Các doanh nghiệp cần minh bạch hơn, có chính sách bảo vệ dữ liệu rõ ràng, tránh rơi vào thời kỳ như thời điểm mạng Napster và vi phạm bản quyền âm nhạc trước đây.

Việt Nam đã bắt đầu xem xét luật riêng về AI, và ông đánh giá cao ý định này. Ông nhấn mạnh: “Mỗi quốc gia cần phát huy giá trị và văn hóa của mình, không thể trông chờ vào nước khác tự bảo vệ. Hãy chủ động đào tạo nhân lực, kiểm soát nội dung online, và tránh bị khai thác dữ liệu một cách bất hợp pháp.” Ông cũng cảnh báo về nguy cơ “đô hộ số”, khi dữ liệu Việt Nam có thể bị khai thác nếu không có quy định phù hợp.

Đối với người dùng cá nhân, ông khuyên nên cảnh giác, xác minh thông tin, hạn chế chia sẻ dữ liệu quá mức, và thiết lập các biện pháp bảo vệ như câu hỏi mật riêng biệt trong gia đình.

Trong lĩnh vực giáo dục, AI mang lại cơ hội lớn để cá nhân hóa học tập, cung cấp giáo dục đại trà và nâng cao kỹ năng mới. Ông nhận định, những kỹ năng mềm, như tư duy phản biện, khả năng giao tiếp, trí tuệ cảm xúc, sẽ trở thành trụ cột để thích ứng với nền kinh tế số. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn cho trẻ nhỏ, cần đặt ra các quy định về độ tuổi, kiểm soát nội dung, cũng như hợp tác với các nền tảng mạng xã hội để tạo môi trường an toàn.

Chuyên gia còn cảnh báo rằng, việc ứng dụng AI trong đời sống cần đi đôi với các biện pháp bảo vệ sức khỏe tinh thần, để không những trẻ em mà cả người lớn tránh khỏi các tác động tiêu cực của công nghệ này. Tăng cường giám sát, thiết lập giới hạn thời gian sử dụng và kiểm soát nội dung là những việc không thể bỏ qua.

Kết thúc, GS Toby Walsh nhấn mạnh: AI là công nghệ mang đến cơ hội và thách thức lớn lao, nhưng yếu tố quyết định thành bại vẫn nằm ở chính con người. Chúng ta cần quản lý, kiểm soát chặt chẽ, dựa trên nguyên tắc đạo đức và trách nhiệm để AI góp phần xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn cho toàn nhân loại.