DỰ THẢO NGHỊ ĐỊNH MỞ RA CƠ HỘI ĐẮC ĐỊA VÀ RỦI RO CHO HOẠT ĐỘNG TỪ THIỆN TỰ PHÁT
QUẢN LÝ TỪ THIỆN TỰ PHÁT VẪN BỎ NGỎ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LÝ
Dự thảo nghị định về tổ chức và hoạt động của quỹ xã hội, quỹ từ thiện đang trong quá trình hoàn thiện để có hiệu lực từ ngày 1.2.2026, nhằm thay thế các nghị định cũ như Nghị định 93 năm 2019 và Nghị định 136 năm 2024 của Chính phủ. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý cho các hoạt động từ thiện.
Tuy nhiên, còn tồn tại những khoảng trống pháp lý lớn liên quan đến các mô hình vận động từ thiện tự phát, không đăng ký trở thành quỹ chính thức để được điều chỉnh theo luật. Điều 1 của dự thảo xác định phạm vi điều chỉnh là các quỹ được thành lập và hoạt động tại Việt Nam, theo đó vẫn duy trì cách quản lý dựa trên hình thức tổ chức pháp nhân chứ chưa mở rộng sang các hoạt động từ thiện không có quy mô, không thành lập quỹ hoặc chưa đăng ký rõ ràng.
Hệ quả rõ nét là các nhóm thiện nguyện vận hành dưới dạng nhóm nhỏ, dự án, cộng đồng hoạt động dài hạn mà không cần đăng ký thành lập quỹ vẫn tiếp tục nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của nghị định mới. Ví dụ cụ thể là dự án Nuôi em, vốn là một chương trình có mạng lưới rộng, dòng tiền thường xuyên, hoạt động nhiều năm nhưng không có tư cách pháp nhân rõ ràng. Trong các tranh cãi về minh bạch hay kiểm toán, pháp luật gặp khó khăn trong việc áp đặt các tiêu chuẩn quy định đối với mô hình này vì họ không thuộc diện điều chỉnh của luật về quỹ.
Hệ thống pháp luật hiện hành không hoàn toàn bỏ ngỏ hoạt động từ thiện tự phát. Nghị định 93 năm 2021 đã quy định rõ vận động, tiếp nhận và phân phối nguồn đóng góp để hỗ trợ các tình huống khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh. Bộ Tài chính cũng ban hành Thông tư 41 năm 2022 quy định về chế độ kế toán, ghi chép và công khai, nhưng vẫn chưa hình thành cơ chế đăng ký hoạt động và giám sát phù hợp với các chiến dịch quy mô lớn hoặc hoạt động dài hạn.
CẦN ĐÉN ĐÁNH THỨC VỀ CƠ CHẾ ĐĂNG KÝ, MINH BẠCH VÀ GIÁM SÁT
Giải pháp khả thi là bổ sung trong dự thảo nghị định mới một chương riêng quy định về đăng ký hoạt động từ thiện thường xuyên, áp dụng cho cá nhân, nhóm hoặc dự án khi vượt ngưỡng nhất định về số tiền huy động hoặc phạm vi hoạt động trong năm. Mục tiêu là tạo ra cơ chế đăng ký đơn giản, không biến các hoạt động nhỏ lẻ thành quỹ chính thức, mà vẫn đảm bảo các nghĩa vụ tối thiểu.
Một số nội dung cần quy định rõ:
– Nghĩa vụ tách bạch tài chính: tài khoản nhận đóng góp phải riêng biệt, không trộn lẫn với tài khoản cá nhân hoặc các tài khoản trung gian khác. Tài khoản này chỉ phục vụ mục đích hoạt động từ thiện và không được dùng cho hoạt động kinh doanh hay đầu tư ngoài mục đích bảo toàn vốn, lãi phát sinh phải công khai.
– Công khai minh bạch: phải công khai thông tin hoạt động, tài chính trước ngày 31.3 hàng năm, hoặc theo chu kỳ phù hợp với quy mô và mức độ rủi ro của hoạt động. Có thể thiết lập các báo cáo định kỳ hàng tháng hoặc quý với các khoản thu, chi, số dư cuối kỳ, danh sách các khoản chi lớn kèm chứng từ điện tử hoặc xác nhận nguồn.
– Kiểm toán, soát xét độc lập theo ngưỡng rủi ro: các hoạt động vượt ngưỡng huy động lớn, liên tỉnh hoặc nhận tài trợ quốc tế cần bắt buộc kiểm toán hoặc có cơ chế soát xét độc lập để đảm bảo minh bạch và tránh rủi ro.
Cần có các biện pháp xử lý vi phạm rõ ràng nhằm hạn chế các hoạt động không đăng ký hoặc không thực hiện đúng quy định, như đình chỉ hoạt động, yêu cầu hoàn trả nguồn đóng góp hoặc đề xuất tạm dừng giao dịch ngân hàng đối với tài khoản liên quan.
PHÂN TẦNG QUẢN LÝ THEO MỨC ĐỘ RỦI RO VÀ MÔ HÌNH HOẠT ĐỘNG
Có ý kiến lo ngại rằng mở rộng quản lý sẽ làm cản trở các hoạt động thiện nguyện nhỏ, tự phát. Tuy nhiên, nếu áp dụng quy định theo cấp độ quy mô, từ nhẹ nhàng cho hoạt động nhỏ, tự tổ chức đến chặt chẽ hơn cho các hoạt động lớn, quy mô, hệ thống sẽ hợp lý và phù hợp hơn.
Người đóng góp sẽ được bảo vệ thông qua quy chuẩn công khai tối thiểu, các nhà thực hiện hoạt động từ thiện cũng được đảm bảo minh bạch. Đồng thời, nhà nước giảm thiểu các rủi ro về rửa tiền, tài trợ khủng bố và các hành vi phạm pháp khác đề cập trong dự thảo.
Ví dụ về dự án Nuôi em cho thấy rằng, trong thời đại số, hoạt động thiện nguyện có thể đạt quy mô tổ chức của một pháp nhân mà không cần phải có tư cách pháp nhân chính thức, miễn là đảm bảo tính minh bạch trong dòng tiền và hoạt động.
Dự thảo nghị định này, dự kiến có hiệu lực từ 1.2.2026, sẽ hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh các tổ chức có tư cách pháp nhân, đồng thời vẫn để ngỏ hoạt động từ thiện tự phát, nơi dòng chảy và niềm tin của cộng đồng vẫn tiếp tục đi qua các mô hình song song, tiềm ẩn nguy cơ mất kiểm soát nếu không có các quy định rõ ràng.
Trong bối cảnh đó, việc bỏ ngỏ các hoạt động tự phát có thể khiến phần lớn hoạt động thiện nguyện ngoài hệ thống quản lý, làm tăng nguy cơ gây ra những vụ việc gây mất lòng tin xã hội trong tương lai.