LONG ĐONG SỐ PHẬN CỦA MỘT DỰ ÁN KHÁC HÀNG
CON ĐƯỜNG DỰ ÁN CÔNG VIÊN DINH TRẤN THANH CHIÊM: TRẬN ĐÁ KHÔNG NGỪNG THÁCH THỨC
Ý tưởng xây dựng công viên tại di tích Dinh trấn Thanh Chiêm và phục dựng chữ Quốc ngữ chính thức bắt nguồn từ năm 2016, sau một hội thảo khoa học về giá trị lịch sử và văn hóa của cố di tích này. Đến tháng 5.2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp Dinh trấn Thanh Chiêm vào danh mục di tích quốc gia, tạo bước đệm pháp lý cho công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích này.
Tháng 10.2017, UBND thị xã Điện Bàn (cũ) phê duyệt quy hoạch chi tiết 1/500 cho giai đoạn đầu của dự án, bao gồm các phần san lấp mặt bằng, xây dựng cơ sở hạ tầng, diện tích khoảng 1,16 ha. Năm 2020, giai đoạn một bắt đầu với vốn đầu tư khoảng 8,8 tỉ đồng, chủ yếu dành cho các hạng mục phục vụ công tác giải phóng mặt bằng và chuẩn bị hạ tầng nội bộ. Thật bất ngờ, mặt bằng đã được san lấp phía trước Trường THCS Nguyễn Du, nơi nhiều người dự đoán là nền của hành cung cổ xưa.
Công viên Dinh trấn Thanh Chiêm hiện vẫn còn trong giai đoạn chờ đợi. Trong khi đó, phần “linh hồn” của dự án – giai đoạn hai – lại đối mặt với muôn vàn khó khăn. Ngày 6.5.2021, HĐND thị xã phê duyệt chủ trương đầu tư khoảng 100 tỉ đồng cho dự án quy mô gần 2 ha, gồm tái tạo kiến trúc dinh trấn, bảo tàng chữ Quốc ngữ, tượng đài, vườn tượng các nhân vật lịch sử và cảnh quan thiên nhiên. Tuy nhiên, ngân sách hạn hẹp làm cho dự án bị đình trệ kéo dài, còn các phương án hợp tác xã hội hóa vẫn chỉ nằm trên giấy.
Năm 2024, chủ trương tiếp tục được tỉnh Quảng Nam ủng hộ, khi UBND thị xã tổ chức thi tuyển ý tưởng quy hoạch khu vực này nhằm phát triển du lịch và khôi phục kiến trúc cổ. Thế nhưng, tiến trình thi tuyển cũng không tránh khỏi trì hoãn do thiếu tư liệu gốc và không gian di tích đã bị biến đổi theo thời gian.
VẬN ĐỘNG KHOA HỌC PHỤC HỒI DI TÍCH CỔ
Dinh trấn Thanh Chiêm hình thành từ năm 1602 dưới sự chỉ đạo của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng, khi ông cử con trai là Nguyễn Phúc Nguyên vào trấn thủ đô Quảng Nam, và năm 1604, vùng phía nam Hải Vân được sáp nhập vào địa bàn này. Theo các hồ sơ khoa học đã được thẩm định, chính tại đây, đã khai sinh ra Dinh trấn Quảng Nam, mở ra một thời kỳ phát triển rực rỡ của xứ Đàng Trong kéo dài suốt hai thế kỷ 17 và 18.
Lịch sử ghi nhận vùng đất này không chỉ là trung tâm chính trị, hành chính mà còn là nơi hội tụ sớm nhất của đạo Thiên Chúa ở Đàng Trong, cùng với Hội An, nơi xác lập nền tảng chữ Quốc ngữ vào thế kỷ 17. Sau hơn 420 năm, phần lớn di tích nguyên thủy đã bị mai một hoặc biến mất, chỉ còn tồn lại trong ký ức dân gian với các địa danh như dinh thự xưa, thành Vệ, chợ Củi, Văn Miếu, vọng khuyết…
Từ thực tế này, các cơ quan chức năng và nhà nghiên cứu đều nhận thức rõ: việc tái dựng di tích là một bài toán khó, đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa dựa trên nền tảng khoa học lịch sử và văn hóa. Ông Phạm Văn Ba, Phó chủ tịch UBND phường Điện Bàn, nhấn mạnh: “Không còn dấu vết vật chất rõ ràng, nên việc phục dựng các công trình như cung điện, kho tàng, cổng thành… cần phải hết sức cẩn trọng. Công tác này không chỉ phục vụ kiến trúc mà còn gắn liền với không gian tôn vinh chữ Quốc ngữ và các hiện vật lịch sử quý giá.”
Theo ông Ba, phần lớn công việc đang ở giai đoạn chuẩn bị, và dự kiến hội thảo tham vấn ý kiến chuyên gia ban đầu sẽ diễn ra vào cuối năm 2025, nhưng vì tính đặc thù và thiếu nguồn tư liệu gốc, kế hoạch này đã phải điều chỉnh lại, dự kiến tổ chức vào quý 1/2026. Sở VH-TT-DL và các cơ quan liên quan cũng đã đề xuất tiến hành khảo sát “siêu âm lòng đất” để xác định rõ hơn hiện trạng các di tích còn sót lại.
NHỮNG ĐIỂM NHẤN VÀ HÀNH TRÌNH ĐẦU TƯ MONG MANH
Chuyên gia và chính quyền địa phương đều đồng thuận rằng công viên Dinh trấn Thanh Chiêm là điểm nhấn văn hóa-lịch sử của thị xã Điện Bàn. Nơi đây từng là trung tâm hành chính, thủ phủ thứ hai của xứ Đàng Trong, đào tạo các thế tử và thực thi các chính sách mở rộng dân cư, đồng thời là căn cứ thủy quân quan trọng trong quá trình mở cõi về phương Nam.
Lịch sử còn ghi nhận vùng đất này là nơi du nhập sớm các tôn giáo và hình thành chữ Quốc ngữ, góp phần vào đà phát triển của giáo dục và văn hóa Việt Nam. Khi dự án hoàn thành, công viên sẽ trở thành điểm dừng chân lý tưởng cho du khách trong và ngoài nước, góp phần thúc đẩy du lịch bền vững, cũng như tôn vinh giá trị lịch sử lâu đời của vùng đất chủ lực này.