ĐỒNG DƯƠNG – DI SẢN CHUỘC VỀ HƠN CẢ MỘT CHUYẾN ĐỀN CẬU NHƯNG CÒN ĐANG TRƯỢT DỐC TRONG VICT ÁM ẢNH THỢ SÁNG CÒN CHỜ SỤP ĐỂ ĐƯỢC CỨU

Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, xã Đồng Dương (thuộc huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam cũ) đã chính thức thành lập với tên gọi trùng với di tích quốc gia nổi tiếng – Phật viện Đồng Dương. Cái tên này như một lời khẳng định về vị trí đặc biệt của Đồng Dương trong tâm thức cộng đồng và là biểu tượng của ý chí tôn vinh, giữ gìn và phát huy giá trị của di sản văn hóa.

Hy vọng ‘cấp cứu’ kịp thời đang treo lơ lửng trên tháp Sáng. Một mảng tường cổ còn sót lại của tháp Sáng, như một tia hy vọng cuối cùng, đang gánh toàn bộ trách nhiệm giữ gìn di tích này khỏi nguy cơ biến mất hoàn toàn.

Gần một thập niên kể từ khi được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2016, Phật viện Đồng Dương chỉ còn lại trơ trọi một phần tường cổ của tháp Sáng, phủ rêu phong giữa trảng cỏ um tùm. Những lời kêu cứu, kiến nghị cấp thiết liên tục được gửi đi nhằm tìm kiếm giải pháp bảo tồn, nhưng cho đến nay, dự án quy mô để phục hồi và phát huy giá trị di tích vẫn chưa thể triển khai.

Bà Phan Thị Nhi, từng là Phó chủ tịch UBND huyện Thăng Bình, từ khi còn đảm nhiệm chức vụ này đã luôn trăn trở, lo lắng về tình trạng xuống cấp của tháp Sáng. Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính và trở thành Bí thư Đảng ủy xã Đồng Dương, bà càng thêm lo ngại khi di tích nằm trong quản lý trực tiếp của địa phương. “Gạch trên tháp Sáng đã rơi rụng, phần kiến trúc còn lại quá yếu ớt, có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Nếu tháp đổ, thì Phật viện Đồng Dương cũng coi như mất đi tất cả. Tôi đề nghị các ngành, các cấp sớm có giải pháp để cứu lấy phần di tích này trước khi quá muộn,” bà Nhi bức xúc chia sẻ.

Phật viện Đồng Dương nổi tiếng với tượng Bồ tát Tara bằng đồng, một tuyệt tác giai thoại mất hai vật cầm tay, đã trở thành biểu tượng của nơi này. Tuy nhiên, công trình còn tồn tại chủ yếu nhờ vào những biện pháp chống đỡ tạm thời của “bàn tay thép” suốt hơn 10 năm qua, nhằm giữ gìn phần còn lại của tháp Sáng khỏi sụp đổ hoàn toàn.

Trước đó, từ năm 2010, UBND huyện Thăng Bình đã chỉ đạo cơ quan chuyên môn xây dựng giá đỡ bằng gỗ để bảo vệ cổng tháp Sáng, hạn chế sự xuống cấp. Tuy nhiên, do tác động của thời tiết và thiên tai, giá đỡ này đã bị hỏng nặng vào năm 2013. Đến tháng 10 năm đó, người ta đã dựng lên một giá đỡ bằng kim loại để cố định di tích. Năm 2016, tỉnh Quảng Nam đã hỗ trợ gần 5 tỉ đồng để xây dựng tường rào và các hạng mục bảo vệ khác cho khu vực di tích.

Trong bối cảnh khẩn cấp, đầu năm 2024, huyện Thăng Bình cũ đã báo cáo về tình trạng phức tạp trong phạm vi khoanh vùng bảo vệ rộng 5,3 ha. Khu vực này vẫn còn 11 hộ dân sinh sống, 112 ngôi mộ, cùng nhiều đất sản xuất nông nghiệp, đất rừng và đất tín ngưỡng xen kẽ. Hàng năm, địa phương chỉ có khoảng 20 triệu đồng để dọn dẹp, phát quang quanh tháp Sáng, trong khi tình trạng xuống cấp ngày càng trầm trọng.

Hy vọng cán đích ‘cấp cứu’ kịp thời đang chia sẻ cùng những vết nứt, vết sụp của tháp Sáng. Mặc dù tồn tại ngày nay chủ yếu nhờ vào các biện pháp chống đỡ tạm thời, nhưng cơ hội bảo tồn hiện vẫn còn nguyên vẹn nếu có những đầu tư đúng mức và hành động quyết liệt.

Từ Phật viện Đồng Dương, hiện nay đài thờ và nhiều di vật quan trọng, góp phần làm nổi bật giá trị di tích quốc gia đặc biệt này, đang được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Các cơ quan chức năng như Ban Quản lý di tích và danh thắng TP. Đà Nẵng đã lên kế hoạch lập quy hoạch tổng thể nhằm phát huy giá trị của khu di tích, dự kiến hoàn thành trong khoảng thời gian từ năm 2023 đến 2026. Theo chỉ đạo của Phó chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi, các dự án tu bổ, gia cố tháp Sáng sẽ được triển khai khẩn trương, tập trung vào công tác chống sạt lỡ, phục hồi phần móng và bậc cửa, tháo bỏ các dàn chống đỡ tạm thời để bảo vệ di tích khỏi hư hỏng thêm.

UBND TP. Đà Nẵng cũng đã yêu cầu các sở ngành liên quan phối hợp chặt chẽ, rà soát thủ tục pháp lý, hỗ trợ tài chính phù hợp để lập quy hoạch chi tiết, xây dựng cơ sở khoa học, qua đó phục hồi và phát huy tối đa giá trị Di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương. Chặng đường còn nhiều thử thách, nhưng nếu hành động sớm và quyết liệt, di sản hàng nghìn năm của Đồng Dương vẫn còn có cơ hội hồi sinh, giữ vững vị trí trong lòng cộng đồng và lịch sử.