Thực phẩm chế biến sâu – Tiềm ẩn hiểm họa chực chờ trong lòng hộp

Trong hơn một thập kỷ gắn bó với lĩnh vực quản lý chuỗi thực phẩm, TS Đào Hà Trung, Chủ tịch Hội Công nghệ cao TP.HCM, nhận định rõ ràng rằng vấn đề an toàn thực phẩm không chỉ nằm ở các sản phẩm tươi sống mà còn đặc biệt nghiêm trọng ở các thực phẩm chế biến. Ông cho biết, đa phần những vụ ngộ độc quy mô lớn, thậm chí gây tử vong, đều liên quan tới các sản phẩm đóng hộp, đóng gói kỹ càng, hoàn toàn phù hợp với tiêu chuẩn nhưng sau đó vẫn chứa đựng nhiều nguy cơ tiềm tàng do vi phạm tiêu chuẩn ATTP.

Các vụ việc gần đây như sản phẩm pâté Hạ Long hay sữa, thực phẩm chức năng bị phát hiện có vi phạm đã cho thấy rõ các lỗ hổng trong quản lý hậu kiểm. Dù hệ thống pháp luật về ATTP của Việt Nam đã có hơn 250 văn bản, phù hợp theo tiêu chuẩn quốc tế, cùng với hàng nghìn văn bản địa phương, giới chuyên môn vẫn lo ngại rằng những kẽ hở trong kiểm soát và giám sát khiến nguy cơ ngộ độc vẫn tiềm tàng.

TS Đào Hà Trung bày tỏ: “Sản phẩm chế biến sâu như pâté, sữa hộp, dù có mẫu mã đẹp, tem nhãn đủ tiêu chuẩn, người tiêu dùng khó lòng kiểm tra chất lượng thật sự qua các phương thức truyền thống như quét tem hay kiểm tra bao bì. Điều đó đặt ra câu hỏi lớn về độ an toàn và minh bạch của hàng hóa trên thị trường.”

QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ ATTP ĐÃ RÕ RÀNG, NHƯNG VẪN CÒN NHIỀU KHOẢNG CÁCH

Theo đại diện Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản VN (VASEP), các quy định kiểm soát ATTP đã rất chặt chẽ, nhiều quy trình khiến các doanh nghiệp nghiêm túc ngại vi phạm vì mất thị phần hay bị xử phạt. Tuy nhiên, trong thực tế, những ai cố ý gian dối vẫn tìm ra cách lách luật mà người tiêu dùng là người chịu thiệt thòi.

Tổng giám đốc Công ty thực phẩm Vĩnh Thành Đạt, ông Trương Chí Thiện, chia sẻ: “Các quy định khá khắt khe, doanh nghiệp có ý thức tuân thủ. Nhưng vấn đề là ý thức của doanh nghiệp về quy trình, từ sản xuất đến tiêu thụ, mới là yếu tố quyết định. Nhiều doanh nghiệp cố tình làm trái luật và cơ quan chức năng vẫn khó phát hiện kịp thời.”

Trong khi đó, TS Nguyễn Thị Hồng Minh, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch, nhấn mạnh: “Chúng ta có nhiều luật, nhưng chưa có sự thống nhất trong quản lý. Trong các nước phát triển, kênh phân phối đóng vai trò giám sát xã hội quan trọng. Ở VN, nhiều sản phẩm nội địa vẫn không đạt yêu cầu về nguồn gốc xuất xứ, tiêu chuẩn cập nhật còn lỏng lẻo, gây khó khăn cho kiểm soát và đảm bảo chất lượng.”

Làm sao để chấm dứt cảnh “đá bóng, thổi còi”?

Bà Minh còn cho biết, việc phân cấp, phân công trách nhiệm giữa các cơ quan còn chưa rõ ràng, dẫn đến chồng chéo nhiệm vụ, gây quá tải cho các đơn vị kiểm tra, giám sát. Các hoạt động hậu kiểm thường thiếu hụt về nhân lực, trang thiết bị, dẫn tới tình trạng các sản phẩm tự công bố, tự nhập khẩu hay tự sản xuất đều dễ dàng lưu thông, ít bị kiểm tra đúng mức.

“Chúng ta cần đặt ra tiêu chuẩn, tiêu chí rõ ràng, chặt chẽ ngay tại các địa phương như TP.HCM – trung tâm tiêu dùng lớn nhất cả nước. Nhiều hàng hóa dù có tem truy xuất nguồn gốc, như hàng Trung Quốc, còn chưa rõ xuất xứ của hàng nội địa cũng khó phân biệt,” bà Minh nhấn mạnh.

Chuyển từ quản lý tiền kiểm sang hậu kiểm – Cơ hội hay thách thức?

Liên bộ Công thương, Y tế và Bộ Nông nghiệp-Phát triển Nông thôn đã từng bước thay đổi cách quản lý, chuyển từ kiểm tra định kỳ sang phương thức hậu kiểm. Dù tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, nhưng cũng đẩy lên nhiều lo ngại về chất lượng thực phẩm lưu thông trên thị trường do sản phẩm tự công bố, không qua kiểm tra chuyên môn chặt chẽ.

Thực trạng hiện nay cho thấy, hoạt động thanh tra, giám sát thiếu về nhân lực, trang thiết bị, dẫn đến nhiều sản phẩm không đạt chuẩn vẫn dễ dàng xuất hiện trên thị trường, gây mất niềm tin của người tiêu dùng. Việc này càng khiến các cơ quan quản lý lúng túng trong kiểm soát, để lọt lưới nhiều sản phẩm kém chất lượng.

Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch đề xuất, để bảo vệ lợi ích của hơn 14 triệu người tiêu dùng tại TP.HCM, địa phương này cần xây dựng tiêu chí, tiêu chuẩn riêng, đồng thời thúc đẩy chuỗi giá trị ngành hàng phát triển bền vững. “Chú ý đặc biệt đến việc truy xuất nguồn gốc rõ ràng cho hàng nội địa, cải thiện hoạt động hậu kiểm và giảm thiểu rủi ro từ các nguồn cung không rõ ràng,” bà Minh kết luận.