NĂM 1999, LÀNG SUNGAI NIPAH GẬY SÓNG VỚI CẢM GIÁC SỢ HÃI VỀ MỘT DỊCH BỆNH KIỂM SOÁT KHÔNG ĐƯỢC

Trong một khoảnh khắc kinh hoàng của lịch sử y học, làng Sungai Nipah ở Malaysia trở thành trọng tâm của một dịch bệnh truyền nhiễm chưa từng có, khiến 105 người thiệt mạng và hơn 160 người khác nhiễm bệnh. Thảm họa không chỉ cướp đi mạng sống của hàng trăm người, mà còn tàn phá toàn bộ ngành chăn nuôi lợn trị giá hàng tỷ USD của đất nước.

Giáo sư Dato CT Tan, một bác sĩ thần kinh tại Trung tâm Y tế Đại học Malaya, mô tả thảm kịch này là một mất mát không thể bù đắp: “Trong gia đình có thể có hai, ba người cùng mắc bệnh. Có người chết, có người rơi vào trạng thái sống thực vật. Họ không chỉ mất sức khỏe, mà còn mất toàn bộ sinh kế đã gắn bó suốt ba thế hệ.”

BAN ĐẦU NHẦM LẪN VỚI VIÊM NÃO NHẬT BẢN

Kịch bản dịch bệnh ban đầu bị hiểu lầm là viêm não Nhật Bản, khiến các biện pháp phòng chống như phun thuốc diệt muỗi được thực hiện rầm rộ nhưng không thể ngăn chặn số ca tử vong ngày càng gia tăng. Phải đến tháng 3 năm 1999, các nhà khoa học mới xác định đó là một mầm bệnh mới, được đặt tên là virus Nipah.

Trong hơn hai thập kỷ sau đó, dù các đợt bùng phát vẫn xảy ra, thế giới vẫn chưa có vắc xin hay thuốc điều trị đặc hiệu cho loại virus này, được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm có “tiềm năng gây dịch nghiêm trọng.” Virus Nipah gây tổn thương não bộ và có tỷ lệ tử vong lên đến 70%. Các người sống sót thường phải đối mặt với các di chứng lâu dài, đặc biệt là các vấn đề thần kinh như động kinh hoặc thay đổi tính cách.

THEO DÕI CÁC DI CHỨNG VỀ SAU

Năm 2022, ông Hoon Keong Goh, một trong những người sống sót sau đợt dịch năm 1999, bất ngờ ngất xỉu khi đang lái xe máy, va chạm phía sau một xe tải. Dù may mắn thoát khỏi tử vong, nhưng các cơn động kinh – di chứng của virus Nipah – ngày càng nghiêm trọng hơn và khiến ông phải tăng gấp đôi liều thuốc.

“Bác sĩ bắt buộc phải tăng gấp đôi liều thuốc và cấm tôi lái xe”, ông Goh kể lại trong khi nhân viên y tế lấy máu để phân tích các phản ứng của cơ thể. Những mẫu máu này trở thành căn cứ quan trọng giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về cách virus tác động lên con người.

Chia sẻ về trải nghiệm của mình, ông Goh nói: “Tôi sống chung với căn bệnh động kinh, những ký ức kinh hoàng về thời gian mắc bệnh vẫn luôn đeo đẳng. Bệnh đã thay đổi hoàn toàn cuộc đời tôi.”

Gần như không thể quên nổi những tổn thương mà virus để lại. Các bệnh nhân như Kong Chong Wong, một người dân khác trong làng, đã bị virus tấn công thị lực nghiêm trọng.

“Rất khó làm việc bình thường sau khi mắc bệnh,” ông Goh thừa nhận. “Nhưng tôi vẫn cảm thấy may mắn vì bạn tôi, người cùng làm ăn, đã không qua khỏi.”

NGUY CƠ GÂY BIẾN CHỨNG LAN RỘNG VÀ MỐI ĐE DỌA TOÀN CẦU

Virus Nipah không chỉ gây viêm não dẫn đến tử vong, mà còn có khả năng gây ra các biến chứng lâu dài, thậm chí nhiều năm sau khi nhiễm. Theo các nhà khoa học, khoảng 20% người sống sót phải đối mặt với các di chứng thần kinh nghiêm trọng như động kinh hoặc thay đổi tính cách.

Tiến sĩ Gabrielle Breugelmans, Giám đốc dịch tễ học của Liên minh Sáng kiến Sẵn sàng Ứng phó Dịch bệnh Toàn cầu, nhận định: “Đây là một trong những mầm bệnh chết người nhất từng được biết đến.” Tổ chức WHO xếp virus Nipah vào nhóm các tác nhân ưu tiên vì tiềm năng gây đại dịch.

Ở các khu vực như Malaysia, virus lây nhiễm từ dơi ăn quả sang lợn rồi mới truyền sang người, còn tại Bangladesh và một số vùng của Ấn Độ, virus trực tiếp lây từ dơi sang người qua nước chà là bị nhiễm nước bọt của dơi.

Tỷ lệ tử vong tại Bangladesh trung bình lên tới 71%, trong khi tại bang Kerala của Ấn Độ năm 2018, 17 trong số 18 người nhiễm đã tử vong.

CUỘC CHẠY ĐUA PHÁT TRIỂN VẮC XIN

Trong năm 2023, các nhà khoa học tại phòng thí nghiệm ở Kuala Lumpur đã bắt đầu phân tích máu của 24 người sống sót sau vụ dịch ở Sungai Nipah, so sánh với nhóm không nhiễm bệnh nhằm hiểu rõ phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với virus này. Thông tin này được kỳ vọng trở thành bước đột phá trong quá trình phát triển vắc xin.

“Để phát triển vắc xin, ban đầu cần hiểu rõ cơ thể phản ứng thế nào với virus,” Giáo sư Li-Yen Chang của Đại học Malaya chia sẻ. Từ năm 2023, đã có ít nhất tám nhóm nghiên cứu trên toàn thế giới, trong đó có nhóm hợp tác với Oxford/AstraZeneca, tập trung khai thác dữ liệu này để tạo ra phương pháp phòng ngừa hiệu quả.

Trong khi đó, những người sống sót trong quá khứ vẫn nhớ rõ nỗi đau của thời kỳ đó và những khó khăn họ phải đối mặt hàng ngày.

Ở Sungai Nipah, những trang trại lợn hàng chục năm trước nay đã biến thành rừng cọ rậm rạp. Nhiều người đã rời bỏ làng quê để tìm kiếm cuộc sống mới hoặc tránh khỏi các ký ức đau buồn.

Tuy nhiên, đối với ông Goh, tham gia nghiên cứu và giúp đỡ cộng đồng là cách để ông xoa dịu nỗi đau quá khứ. “Tôi muốn thế giới hiểu virus này là gì và nó đã làm gì với chúng tôi,” ông chia sẻ. “Tôi hy vọng một ngày nào đó sẽ có vắc xin, và nếu có, tôi muốn con tôi được tiêm phòng.”

Câu chuyện của Sungai Nipah hơn hai thập kỷ qua là một lời nhắc nhở về tính dễ tổn thương của nhân loại trước các dịch bệnh mới nổi và sự cần thiết của việc chuẩn bị sẵn sàng từ sớm, nhằm tránh một thảm họa khác tái diễn.