TRÀN NGẬP KÝ ỨC VỀ RĂNG ĐEN: NƠI GỮI GÓP VĂN HÓA VÀ DỦA CÁI PHONG TỤC XƯA

Tục nhuộm răng đen từng là biểu tượng của vẻ đẹp, của sự sành điệu và uy tín trong cộng đồng người Việt xưa. Hình ảnh những cô hàng xén răng đen cười tươi tỏa nắng đã in đậm trong thi ca với câu thơ “Những cô hàng xén răng đen, cười như mùa thu tỏa nắng” của Hoàng Cầm, như một biểu trưng cho nét đẹp mộc mạc, chân chất của người phụ nữ Việt. Đặc biệt, ở cố đô Huế, phong tục này từng rất phổ biến, gắn liền với các quầy thuốc nhuộm răng tại chợ Đông Ba.

Ông Đinh Bảo Ân, người giữ bí kíp làm thuốc nhuộm răng đen truyền thống, chia sẻ: Gia đình ông có nguồn gốc Minh Hương từ Trung Quốc, hành nghề trong suốt hơn 100 năm qua. Ông nội ông đã truyền lại kỹ thuật chế thuốc đặc biệt này để nuôi sống gia đình. “Răng đen thời đó được coi là chuẩn mực về thẩm mỹ, con gái đến tuổi 12-13 đã bắt đầu sử dụng thuốc để nhuộm răng”, ông kể.

Không chỉ làm đẹp, thuốc nhuộm răng đen còn có tác dụng sát trùng, chống viêm lợi, giúp răng chắc khỏe hơn. Thành phần chính của thuốc gồm thanh phàn, hắc phàn, bội tử cùng một số “biệt dược” khác, trong đó hắc phàn có thể lên tới hàng triệu đồng cho một lượng nhỏ. Người làm nghề phải tổ chức mua nguyên liệu thường xuyên, tìm kiếm qua các tiệm thuốc Bắc có tiếng, mất nhiều thời gian công sức để chuẩn bị phù hợp cho quy trình cầu kỳ.

Bà Trương Thị Kim Anh, vợ ông Ân, kể lại quá trình chế biến: “Chúng tôi lấy bột màu vàng đậm, nhỏ nước rồi khuấy đều đến khi thành màu đen tuyền. Thuốc này khi đưa lên răng sẽ tan ra và lên màu đẹp”. Trước khi nhuộm, phải ngậm chua để răng thích nghi, sau đó để răng khô tự nhiên 3-4 ngày, tránh ăn cơm để thuốc có thể thấm đều và giữ được màu đen bóng lâu dài. Thuốc không chỉ để làm đẹp mà còn có tác dụng chống viêm, sát trùng, giúp hàm răng khỏe mạnh. Khi làm đúng quy trình, răng ít khi bị phai màu, và chỉ những ai làm theo cách sai mới gặp phải sự cố đó.

Quy trình chế biến thủ công vô cùng vất vả: ngũ bội tử phơi khô, xay mịn, rồi nướng liên tục trong một ngày một đêm để tạo thành bột. Các thành phần sau đó được rây nhiều lần, trộn đều rồi đóng vào hộp để dùng dần. Công đoạn làm thuốc rất cay, hắc, từng cử chỉ cẩn trọng của gia đình ông Ân in đậm nét của thời kỳ thủ công truyền thống.

Theo thời gian, khi quan niệm về thẩm mĩ hiện đại chuyển hướng sang việc răng trắng sáng, nhiều người từng yêu chuộng răng đen đã cạo bỏ, để rồi nhận ra rằng răng đen vừa đẹp, vừa khỏe mạnh và dân gian vẫn xem đó là biểu hiện của một nét đẹp chân chất, thấm đẫm văn hóa xưa. Tuy nhiên, việc giữ gìn và duy trì nghề này ngày càng ít dần, chỉ còn lại những người giữ ký ức và lưu giữ truyền thống như vợ chồng bà Kim Anh. Họ làm nghề không vì mưu sinh mà để giữ lại nét đẹp của quá khứ, nét đặc trưng của một giai đoạn lịch sử và phong tục đã từng góp phần làm nên bản sắc của đất Huế.

Ngoài nghề nhuộm răng đen, gia đình ông Đinh Bảo Ân còn từng làm nhiều loại thuốc gia truyền khác như dầu gió, dầu dừa, thuốc dán… Hiện tại, ông chỉ còn tập trung vào các nghề phục vụ sức khỏe như dầu tràm, dầu massage, còn những nghề cũ gần như đã thất truyền, mất dạng. Ông trăn trở: “Bỏ đi rồi, chẳng còn ai biết cách làm đúng nữa. Thuốc nhuộm răng đen giờ đây chỉ còn là ký ức, một phần của quá khứ vàng son của văn hóa đất cố đô”.