TẠI TUẦN DI SẢN VĂN HÓA QUẢNG NGÃI 2025, NGHỆ THUẬT CÚNG MÁNG NƯỚC CỦA Người Xơ Đăng Được Kể Lại Sống Động

Ngày hội văn hóa tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi đã lần đầu tiên giúp công chúng trực tiếp chứng kiến nghi lễ cúng máng nước – một trong những hoạt động mang đậm nét đặc trưng của đồng bào Xơ Đăng. Không chỉ đơn thuần là một hoạt động tôn vinh truyền thống, lễ cúng còn kể câu chuyện về mối liên hệ thiêng liêng giữa cộng đồng miền núi và nguồn nước – mạch sống của đại ngàn.

NGHI LỄ GẮN VỚI MẠCH SỐNG CỘNG ĐỒNG

Người Xơ Đăng từ lâu đã xây dựng một hệ thống tín ngưỡng đa dạng, trong đó lễ cúng thần nước, thần lửa, thần rừng giữ vai trò trọng tâm. Trong đó, lễ cúng máng nước là nghi lễ nổi bật, gắn bó mật thiết với hoạt động sống và sản xuất của mọi người trong làng.

Thông thường, lễ diễn ra vào tháng 3 hoặc tháng 11 hàng năm, trước mùa mừng lúa mới – thời điểm chuyển mùa quan trọng để chuẩn bị cho vụ mùa mới. Đây là dịp để cộng đồng cầu mong mưa thuận gió hòa, nguồn nước dồi dào, góp phần bảo vệ mùa màng và cuộc sống.

Trước ngày thực hiện nghi lễ, già làng phân công các thanh niên dọn dẹp, sửa sang hệ thống máng nước – các ống tre, nứa dẫn dòng suối về làng. Công việc giản dị này mang ý nghĩa lớn của sự chung tay gìn giữ nguồn sinh khí cho cộng đồng.

Vào ngày lễ chính, cả làng tập trung quanh máng nước. Trong khung cảnh yên bình của rừng núi, già làng thực hiện các nghi lễ cầu mong thần linh phù hộ. Già làng A Siếk ở xã Kon Đào chia sẻ, người Xơ Đăng tin rằng việc hiến huyết dúi là hành động thể hiện lòng thành đối với thần linh. Sau nghi thức, ông và cộng đồng tung hai thanh tre xuống trước nguồn nước, quan sát xem chúng úp hay ngửa để nhận điềm lành từ thần linh. Nếu một thanh úp, một thanh ngửa, đây được coi là dấu hiệu tích cực. Khi thấy điềm lành, mọi người háo hức vui mừng, trở về nhà để tiếp tục các nghi lễ khác, đồng thời hướng về nguồn nước thiêng để cầu phúc cho sức khỏe và cuộc sống trôi chảy.

BẢO VỆ RỪNG ĐẦU NGUỒN – TRÁCH NHIỆM CỦA MỖI CON NGƯỜI

Trong thế giới quan của người Xơ Đăng, mọi vật đều có linh hồn. Núi rừng, sông suối không chỉ là nơi sinh tồn mà còn là địa bàn trú ngụ của các thần linh. Nguồn nước – nguồn sinh lực của làng – càng thiêng liêng hơn bao giờ hết.

Nghi lễ cúng máng nước còn mang ý nghĩa nhắc nhở cộng đồng phải có trách nhiệm bảo vệ rừng đầu nguồn, nơi cung cấp nước cho cuộc sống. Nghệ nhân ưu tú A Thu nhấn mạnh: “Không được phá rừng làm rẫy. Phải giữ rừng mới có nước sạch, có đủ nước sinh hoạt. Nếu phá rừng, phá núi thì nguồn nước sẽ cạn kiệt, cuộc sống sẽ bị đe dọa.” Ông cũng truyền đạt rõ ràng, rằng các già làng đều tuyên truyền, hướng dẫn canh tác hợp lý, giữ gìn khe suối, tôn trọng thiên nhiên để đảm bảo nguồn nước luôn dồi dào.

Chính vì thế, lễ cúng máng nước chính là một cam kết chung của cộng đồng về việc bảo vệ môi trường tự nhiên, giữ gìn mạch nguồn thiêng liêng cho thế hệ sau.

HẾT LẠI sau phần lễ trang nghiêm là phần hội rộn ràng. Nước từ nguồn chảy qua ống tre trong trẻo, mang theo niềm vui, bao gồm hoạt động đón nhận dòng nước may mắn đầu năm. Phụ nữ tích cực lấy nước về nhà, tượng trưng cho lộc lành. Không khí âm vang tiếng cồng chiêng, điệu múa xoang rộn rã, bên ché rượu cần, tạo thành bức tranh sinh hoạt cộng đồng đậm nét truyền thống. Mọi thành viên, từ trẻ nhỏ đến người già, đều hòa mình vào niềm vui chung của làng.

PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TỪ GỐC RỄ VÀNG

Nhà nghiên cứu Cao Chư nhận định, chính việc cộng đồng cùng thực hành nghi lễ đã tạo nên sức bền của di sản này: “Hình thức cúng, bắt máng, rồi vui chơi tại nhà rông không chỉ giữ gìn nét văn hóa mà còn củng cố sự gắn kết cộng đồng. Nó nhắc nhở mọi người về trách nhiệm với nguồn nước, về mối liên hệ thiêng liêng giữa con người và tự nhiên.”

Việc tái hiện lễ cúng máng nước tại Tuần Di sản văn hóa Quảng Ngãi 2025 không chỉ giúp công chúng hiểu rõ hơn về văn hóa Xơ Đăng mà còn góp phần đưa di sản truyền thống thoát khỏi giới hạn của không gian làng xã, gần gũi hơn với cộng đồng rộng lớn.

Lễ cúng máng nước không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn là biểu tượng cho sự cầu mong về cuộc sống no đủ, bình an. Nó gửi gắm thông điệp về việc trân trọng và giữ gìn nguồn nước, bảo vệ rừng xanh và thể hiện sức sống bền vững của văn hóa truyền thống giữa đại ngàn.