BÊN TRONG CÁI GIẢNG ĐƯỜNG CỦA MỘT THẾ GIỚI ĐA CẤU TRÚC: BỘ NÃO BỊ ĐÓNG BĂNG TRƯỚC SỨC ÉP CỦA CÔNG NGHỆ TỰ ĐỘNG

Nếu đến giờ bạn vẫn chưa nghe đến cụm từ “brain rot” (thối não), thì có thể bạn chưa đánh mất chính mình trong thế giới số ngày nay. Cụm từ này dùng để mô tả hiện tượng bộ não bị ảnh hưởng tiêu cực do việc quá phụ thuộc vào các hoạt động trực tuyến, đặc biệt là lướt mạng xã hội và tiêu thụ nội dung dạng ngắn. Đó không chỉ là lời đàm tiếu, mà còn chứa đựng những lo ngại thực tế về sự suy giảm năng lực nhận thức và khả năng tập trung của chúng ta trong cuộc sống hàng ngày.

Trong cuốn sách “How to Break Up With Your Phone,” Catherine Price đã chỉ ra rằng còn rất nhiều sự thật đằng sau thuật ngữ nghe có vẻ ngớ ngẩn này. Nhưng câu hỏi đặt ra là: Liệu điện thoại thông minh thực sự đang làm não chúng ta thối rữa hay tất cả chỉ là mối lo lắng quá độ?

CHUNG TA ĐỀU ĐANG BỊ_PHÂN TÂM

Price cho biết thất vọng về khả năng tập trung của nhiều người trong xã hội ngày nay là điều dễ nhận thấy. Những người từng đam mê đọc sách giờ đây gặp khó khăn trong việc hoàn thành một cuốn sách toàn phần, phần lớn là do thói quen sử dụng điện thoại quá nhiều. Các nghiên cứu cho thấy việc xem video ngắn trên TikTok, Instagram hay YouTube Shorts không chỉ ảnh hưởng đến sự chú ý mà còn làm giảm trí nhớ và hôm nay còn được liên kết với các vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Bộ não con người vốn dĩ dễ bị phân tâm, đó là cơ chế sinh tồn đã tồn tại hàng nghìn năm. Khi nghe thấy tiếng động lớn, chúng ta tự động hiểu rõ đó là gì – tiếng xe nổ, tiếng súng hay tiếng động bất thường khác. Tuy nhiên, những gián đoạn liên tục qua thông báo hay chuyển đổi chủ đề khi lướt mạng xã hội đang gây ra hiện tượng phân mảnh năng lượng tập trung của chúng ta, khiến việc duy trì sự chú ý trong thời gian dài ngày càng trở nên khó khăn.

“Ngay cả khi bạn đang xem một video hướng dẫn dài 20 phút trên YouTube, bạn cũng dễ cảm thấy khó chịu vì phải kiên trì hơn,” nhà khoa học Nataliya Kos’myna tại MIT giải thích. Điều này cho thấy sự mệt mỏi về mặt tâm lý và khả năng tập trung bị ảnh hưởng rõ ràng trong thời đại số.

DÀI HẠN CÓ ẢNH HƯỞNG GÌ ĐẾN NÃO?

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, dù chưa thể kết luận chắc chắn, nhưng có những liên hệ rõ ràng giữa việc sử dụng quá nhiều mạng xã hội và sự thay đổi trong cấu trúc não bộ. Các vùng kết nối trong não, đặc biệt là vỏ não – bộ phận điều hành các chức năng cao cấp như ra quyết định, ghi nhớ và kiểm soát hành vi – dường như có sự khác biệt rõ rệt ở những người dành nhiều thời gian trực tuyến.

Một nghiên cứu năm 2025 đăng trên tạp chí Translational Psychiatry đã theo dõi hơn 7.000 trẻ em qua các giai đoạn khác nhau và chỉ ra rằng việc sử dụng màn hình quá mức có liên quan đến việc giảm độ dày vỏ não ở một số vùng nhất định. Tăng cường thời gian dùng màn hình, đặc biệt là vào ban đêm, còn liên quan đến việc thiếu ngủ, gây ảnh hưởng tiêu cực tới khả năng phát triển các vùng não cần thiết để tư duy phức tạp.

“Thiếu ngủ ở tuổi vị thành niên gây giảm chất trắng trong não, điều này ảnh hưởng lớn đến khả năng xử lý thông tin và tư duy trừu tượng,” Mitch Prinstein – giáo sư tâm lý học và thần kinh học tại Đại học North Carolina – khẳng định. Chưa kể, thời gian dùng màn hình nhiều còn liên hệ với triệu chứng của rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), làm rõ hơn mối liên hệ giữa công nghệ và sức khỏe tinh thần.

Trong đó, yếu tố quan trọng nữa là việc sử dụng màn hình vào ban đêm có thể làm gián đoạn quá trình phát triển của não bộ, cản trở khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi, cũng như gây ảnh hưởng tiêu cực tới khả năng học tập và phát triển trí tuệ toàn diện của trẻ.

Làm thế nào để bảo vệ não bộ trong bối cảnh này? Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, những hoạt động kiểm soát, giới hạn thời gian sử dụng và khuyến khích các hoạt động vận động, xã hội là chìa khóa giữ cho não không bị “đóng băng” trong thế giới ảo. Các chuyên gia đề xuất hạn chế sử dụng điện thoại trong phòng ngủ, tránh bấm giờ cho việc dùng mạng xã hội và đặt ra các giới hạn hợp lý cho thời gian trực tuyến nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực lâu dài.

LỢI ÍCH CỦA TRÁNH XA MÀN HÌNH VÀ TẬP TRUNG VÀO HỌC TẬP

Các nghiên cứu mới cũng đã bắt đầu khám phá tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) lên khả năng học hỏi và ghi nhớ của sinh viên. Trong một dự án với 54 sinh viên, nhóm nghiên cứu của Kos’myna đã để các học viên lựa chọn giữa việc sử dụng AI hay không trong việc hoàn thành bài luận. Kết quả rõ ràng: nhóm sinh viên dùng chatbot AI thường ghi nhớ ít thông tin hơn và não của họ ít hoạt động hơn trong quá trình viết, thể hiện qua các mức độ kết nối chức năng của các vùng não.

“Chúng tôi đo lường sự giao tiếp giữa các vùng trong não, thay vì IQ hay sự lười biếng. Kết quả cho thấy việc dựa vào AI quá mức có thể làm suy yếu khả năng kết nối nội bộ của não,” Kos’myna lý giải.

Không chỉ riêng AI, các chuyên gia khuyến khích mọi người chủ động thực hành các hoạt động làm tươi mới tâm trí như đọc sách, vận động và thiền để giữ gìn khả năng nhận thức, tránh rơi vào tình trạng “thối não” kéo dài.

LÀM GÌ ĐỂ NÃO KHỎE MẠNH TRONG THẾ GIỚI SỐ?

Tập trung vào việc kiểm soát việc sử dụng công nghệ là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân khỏi những tác động tiêu cực. Các chuyên gia gợi ý bạn không để điện thoại trong phòng ngủ, tránh bật các ứng dụng gây cám dỗ, và dành thời gian cho các hoạt động xã hội hoặc thể thao để não bộ được vận động.

Họ cũng khuyến khích chấp nhận thách thức, như giảm thiểu sự dễ dàng trong thao tác nhập dữ liệu hay tương tác xã hội. Việc đối mặt với thử thách sẽ giúp não phát triển các năng lực tư duy và giải quyết vấn đề, là nền tảng vững chắc để con người thích nghi với thế giới lẫn các công nghệ ngày càng phức tạp.

Chúng ta bắt buộc phải nhìn nhận rõ ràng về mối quan hệ giữa cuộc sống số và sức khỏe não bộ, từ đó xây dựng một lối sống lành mạnh, hữu ích hơn cho chính mình trong tương lai.