DÃY BẠN CÒN CHƯA NGHE TÊN “BRAIN ROT”? KHÁM PHÁ NGUY CƠ TỪ NHỮNG GIÂY GIÁC TRONG THẾ GIỚI SỐ

Nếu đến giờ này bạn vẫn chưa nghe tới cụm từ “brain rot” (thối não), thì chúc mừng! Có lẽ bạn chưa mắc phải hiện tượng này. Đây là thuật ngữ dân mạng nói để mô tả hiện tượng một số người dần bị phân tâm, suy yếu tư duy do sống quá mạng xã hội và sử dụng thùng ngôn này một cách rất phổ biến trong văn hóa hiện nay.

Nội dung này liên quan chặt chẽ đến những nguy cơ gây hại toàn diện đến sức khỏe tinh thần và khả năng tập trung của chúng ta. Catherine Price, tác giả cuốn “How to Break Up With Your Phone”, cho rằng ý tưởng về “quá sống trên mạng” là một hiểu lầm, song không thể phê phán ý cúi một cách toàn diện: “Trong một thuật ngữ nghe có vẻ ngốc ngềnh đó vẫn có một sự thật quan trọng.”

TRIỆU CHƯƠNG VỀ SỰ PHÂN TÂM VÀ ĐIỆN THOẠI THÔNG MINH

Ngày nay, nhiều người phải chất vật với việc không thể tập trung và thích trốn lại trong thế giới số. Nghiên cứu cũng cho thấy rằng việc lướt video ngắn trên TikTok, Instagram hay YouTube Shorts đang gây ra hiện tượng suy giảm khả năng nhớ, chú ý và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khoẻ tâm thần. Một phân tích tổng hợp còn phát hiện ra mối liên hệ rõ rệt giữa việc sử dụng quá nhiều nội dung dạng ngắn và sự giảm sút trong khả năng nhận thức cũng như tăng lo âu.

Bộ não của chúng ta vốn dĩ dễ bị phân tâm, phản xạ để kiểm tra khi có tiếng ồn lớn hoặc bất cứ điều gì xô đẩy tâm trí ra khỏi trạng thái tập trung. Các rung động do thông báo hay việc chuyển đổi quá trình khi lướt qua các chủ đề khác nhau đều làm cho sự chú ý bị phân mảnh, gây khó khăn trong việc duy trì tập trung lâu dài. Nataliya Kos’myna, nhà khoa học tại MIT, nhấn mạnh: “Ngay cả khi xem một video hướng dẫn dài 20 phút, bạn cũng sẽ cảm thấy khó chịu vì nó đòi hỏi nhiều sự tập trung hơn.”

TÍNH CHẤT DÀI HẠN VÀ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NÃO CỦA CHÚNG TA

Gây chú ý ít nhiều là chuyện dễ hiểu, nhưng câu hỏi về tác động lâu dài đến cấu trúc não bộ còn phức tạp hơn. Báo cáo từ các nghiên cứu gần đây cho thấy những người dành nhiều thời gian trực tuyến có khả năng gặp phải những thay đổi nhất định trong kết nối giữa các vùng não, đặc biệt là các vùng liên quan đến khả năng ra quyết định, kiểm soát hành vi và ghi nhớ.

Trong nghiên cứu năm 2025 đăng trên tạp chí Translational Psychiatry, các nhà khoa học theo dõi hơn 7.000 trẻ em và phát hiện rằng việc dành nhiều thời gian sử dụng màn hình có liên hệ với sự mỏng đi của vỏ não tại một số vị trí. Vỏ não là nơi chứa các kết nối quan trọng giúp chúng ta thực hiện các chức năng cao cấp của tư duy. Mitch Prinstein, giáo sư tâm lý tại Đại học North Carolina, nhấn mạnh: “Việc giảm độ dày của vỏ não ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cảm xúc, bốc đồng, cũng như các kỹ năng tư duy phức tạp.”

Ngoài ra, thói quen dùng màn hình vào ban đêm còn là vấn đề nghiêm trọng. Các nghiên cứu chỉ ra rằng phần lớn trẻ em không đủ giấc do sử dụng thiết bị quá khuya, đặc biệt khi thiết bị được giữ trong phòng ngủ hoặc trên giường. Thiếu ngủ trong giai đoạn thanh thiếu niên gây ra những tổn thương về mặt cấu trúc và chức năng của não bộ, làm giảm chất trắng — thứ giúp dẫn truyền tín hiệu thần kinh nhanh hơn. Kết quả là, khả năng tư duy, tự kiềm chế và khả năng học hỏi của các bạn trẻ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

SAO KHÔNG PHẢI TẤT CẢ VIỆC SỬ DỤNG MÀN HÌNH ĐỀU GẶP TÁC DỤNG XẤU?

Một số nghiên cứu cho thấy không phải tất cả hình thức dùng màn hình đều gây hại như nhau. Chẳng hạn, khi loại bỏ mạng xã hội khỏi điện thoại nhưng vẫn cho phép trẻ dùng phần còn lại, các nhà khoa học nhận thấy các tác động tiêu cực ít đi rõ rệt. Chính “nội dung và mục đích sử dụng” mới là yếu tố quyết định ảnh hưởng đối với bộ não.

Câu chuyện về AI và chatbot cũng không ngoại lệ. Kos’myna đã thử nghiệm nghiên cứu với sinh viên: những người sử dụng chatbot để giúp hoàn thành bài luận có khả năng ghi nhớ và hoạt động thần kinh giảm sút rõ rệt. Kết quả thứ nhất cho thấy các vùng não họ “trò chuyện” ít hơn, phản ánh khả năng ghi nhớ kém hơn và giảm tính liên kết trong cấu trúc não, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình học tập và tư duy.

LÀM THẾ NÀO ĐỂ NÃO CỦA BẠN KHỎE MẠNH TRONG THẾ GIỚI SỐ?

Tin tốt là những giải pháp đơn giản có thể giúp giảm tác động tiêu cực của màn hình. Tránh để thiết bị trong phòng ngủ, đặc biệt là trong lúc ngủ, bằng cách sạc ở nơi khác và dùng đồng hồ báo thức dạng cũ.

Cũng cần có ý thức trong việc sử dụng các công cụ như chatbot. Hãy đặt giới hạn, không để mình phụ thuộc quá độ vào công nghệ. Xác định rõ mục đích và kiểm soát thời gian dành cho các ứng dụng, đặc biệt là khi thấy quen thói vào “hàng rào” không lối thoát.

Nên dành thời gian thử thách trí tuệ của bản thân qua các hoạt động rèn luyện. Vai trò của những khó khăn nhẹ nhàng, thử thách có thể giúp não phát triển tốt hơn, thay vì luôn tìm kiếm sự dễ dàng và ồ ạt trong các công nghệ dễ dàng tiếp cận.

Chìa khóa nằm ở sự điều độ, ý thức và khả năng tự kiểm soát, để “cứu” bộ não khỏi quá trình “thối não” đang diễn ra ngày càng nhanh trong thế giới số hiện nay.