TP.HCM và bài toán chưa từng có về quy hoạch trường học phù hợp với thực tiễn

Năm thứ ba TP.HCM sử dụng bản đồ số GIS để phân bổ học sinh gần nhà, lần đầu tiên mở rộng toàn thành phố sau sáp nhập gồm Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nhưng điều đó chưa đủ để giải quyết bài toán căn cơ về hệ thống trường lớp.

THUẬT TOÁN VÀ THỰC TẾ: GIẢI PHÁP CỦA CÔNG NGHỆ KHÔNG PHẢI LÀ PHẦN GIẢI TOÁN ĐÁNG MUA

Việc áp dụng bản đồ GIS nói riêng và công nghệ số nói chung nhằm phân phân bổ học sinh hợp lý, giải quyết các bất cập như dây dưa trong phân tuyến, phân về trường khác huyện, khác phường dù trường gần nhà, hay tình trạng nhồi nhét lớp, thiếu phòng học. Công nghệ có thể tối ưu, hạn chế chạy hộ khẩu, thị trường trái tuyến, đặc biệt khi kết hợp dữ liệu VNeID để xác minh thực tế nơi cư trú.

Tuy nhiên, thực tế phản ánh rõ rằng, đây chỉ là một giải pháp điều phối dựa trên nguồn lực hiện có. Nó không thể tạo ra nguồn lực mới hay thay đổi bản chất của hệ thống giáo dục. Chính sách này về bản chất chỉ giải quyết vấn đề tạm thời, còn nguyên nhân sâu xa nằm ở quy hoạch đô thị và đầu tư công thiếu đồng bộ.

VẤN ĐỀ CĂN BẢN: TẠI SAO HỆ THỐNG TRƯỜNG HỌC HIỆN TẠI KHÔNG ĐỦ?

Theo luật Giáo dục 2019, giáo dục tiểu học là bắt buộc, nhà nước có nghĩa vụ đảm bảo môi trường học tập ở mọi nơi sinh sống. Tuy nhiên, quy luật thực tế lại khác: nơi nào đô thị lên phố, nơi đó hạ tầng giáo dục chậm phát triển, quỹ đất để xây trường bị bỏ trống hoặc quy hoạch nhưng không triển khai.

Báo cáo của Sở GD-ĐT TP.HCM mới đây cho thấy, thành phố chỉ có 277 phòng học trên mỗi vạn dân từ 3-18 tuổi, thấp hơn mục tiêu 300. Các khu vực như Bình Dương cũ còn thiếu tới 1/3 số phòng. Nhiều trường có tới 50 học sinh/lớp, tổ chức học một buổi/ngày, thậm chí dùng phòng chức năng làm phòng học. Các địa phương còn mất cân đối về cơ cấu trường tiểu học và trung học cơ sở, khiến nguyên tắc học gần nhà trở thành lời hứa không có nền tảng thực tế.

Vấn đề này giống như lời hứa xây bệnh viện gần nhà mà bệnh viện chưa xây dựng. Công nghệ GIS giúp điều phối phần nào, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực, chứ không thể tạo ra trường lớp mới hay nâng cao năng lực đầu tư công của thành phố.

QUAN HỆ GIỮA QUY HOẠCH ĐÔ THỊ VÀ QUYỀN ĐƯỢC HỌC

Suốt hai thập kỷ qua, mô hình đô thị Việt Nam phát triển theo kiểu “xây dựng rồi mới tính đến hạ tầng xã hội”. Chung cư mọc trước, nhà trường treo quy hoạch hàng chục năm. Các khu công nghiệp kéo theo dân cư đông đúc, trong khi quỹ đất giáo dục bị bỏ trống, chưa có giải pháp rõ ràng để bổ sung.

Tháng 3.2023, Thủ tướng đã ban hành công điện yêu cầu kiểm tra, rà soát, xúc tiến xây dựng trường học, cơ sở y tế tại các khu đô thị, khu nhà ở và khu công nghiệp, nhưng đến nay, TP.HCM vẫn còn thiếu trường lớp trầm trọng.

Sau khi mở rộng, sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu vào TP.HCM từ tháng 7.2025, quy mô dân số lên gần 14 triệu người sẽ tạo ra thử thách vô cùng lớn về quản trị hệ thống giáo dục. Hạn chế không phải do GIS hoặc quy hoạch, mà là do chính sách, ý chí chính trị và cách đầu tư công chưa phù hợp.

Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 yêu cầu nghe có vẻ phù hợp, nhưng thiếu các cơ chế ràng buộc thực tế. Chẳng hạn, không có quy định cấm xây khu dân cư mới khi chưa có cam kết hạ tầng giáo dục đi kèm, hay chế tài xử phạt nếu phê duyệt dự án xây nhà không có trường học đi kèm.

CẦN CHÍNH SÁCH ĐỂ GIẢI BÀI TOÁN QUY HOẠCH

Theo Bí thư Thành ủy TP.HCM, thành phố “hoành tráng, giàu có nhưng thiếu trường học là không thể chấp nhận.” Đây là lời nói đúng, nhưng chỉ là bước đầu trong hành trình hành động. Cần có ba bước đột phá:

Thứ nhất, bắt buộc mọi dự án đô thị quy mô từ 5.000 dân trở lên phải hoàn thiện hệ thống trường học trước hoặc cùng thời điểm xây nhà. Không phải sau đó, vì “sau” nghĩa là chậm trễ, thậm chí không bao giờ.

Thứ hai, thiết lập cơ chế tài chính rõ ràng để biến quỹ đất quy hoạch thành các trường học thực tế. Hiện nay, nhiều đất dành cho trường bị bỏ không, nằm “treo” nhiều năm vì thiếu vốn. Mô hình hợp tác công tư là hướng đi cần chính thức, giúp xây trường trên quỹ đất công, cam kết hoạt động công lập.

Thứ ba, thay đổi tư duy quản lý giáo dục. Phải coi phổ cập giáo dục không đơn thuần là dịch vụ mà là nghĩa vụ của Nhà nước, các trường học phải đi trước dân cư hoặc ít nhất đi cùng, chứ không thể chậm trễ như hiện nay.

Công cụ GIS rất hữu ích, nhưng không thể nhầm lẫn giữa tối ưu hóa phân bổ nguồn lực với khắc phục tình trạng thiếu trường lớp. Học gần nhà chỉ khả thi khi tất cả các khu dân cư đều có trường phù hợp, điều này phụ thuộc chính sách, đầu tư và quy hoạch chứ không chỉ vào thuật toán.

Chìa khóa thành công nằm ở việc thay đổi cách nhìn nhận và hành xử trong quy hoạch đô thị và đầu tư công, đảm bảo quyền học tập của trẻ em không còn là lời hứa suông, mà trở thành trách nhiệm thực thi rõ ràng và chiến lược dài hạn của thành phố.