NÊN ĐƠN GIẢN HÓA THỦ TỤC CÔNG CHỨNG HƠN LÀ LOẠI BỎ?

Trong thực tế, thủ tục công chứng hiện nay vẫn còn nhiều điểm gây phiền hà cho người dân và doanh nghiệp. Người dân phải chuẩn bị nhiều hồ sơ, di chuyển nhiều lần, đặc biệt tại các đô thị lớn, cản trở giao dịch diễn ra nhanh chóng, làm tăng chi phí và thời gian. Tuy nhiên, theo tiến sĩ Trần Việt Anh, Phó hiệu trưởng phụ trách Trường ĐH Hùng Vương TP.HCM, công chứng không chỉ là thủ tục hành chính mà còn là cơ chế kiểm soát pháp lý quan trọng giúp xác minh năng lực pháp lý của các bên, kiểm tra tính hợp pháp của tài sản và cảnh báo rủi ro trước khi ký kết hợp đồng.

Trong bối cảnh thị trường bất động sản Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề về minh bạch thông tin, công chứng đóng vai trò như một lớp lọc rủi ro đầu tiên. Nếu bỏ quy định bắt buộc công chứng các giao dịch bất động sản, nguy cơ phát sinh tranh chấp và rủi ro về pháp lý sẽ tăng cao. Thực tế, phần lớn các tranh chấp đất đai phức tạp hiện nay đều bắt nguồn từ các giao dịch không được kiểm soát chặt chẽ về mặt pháp lý.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy dù các nước không bắt buộc công chứng, nhưng hệ thống kiểm soát vẫn rất chặt chẽ. Ở Mỹ, giao dịch bất động sản không cần công chứng truyền thống nhưng được kiểm soát thông qua luật sư và hệ thống bảo hiểm quyền sở hữu phát triển. Tại Úc, các luật sư có trách nhiệm pháp lý cao và quy trình chuẩn hóa; còn Singapore thực hiện mọi giao dịch qua luật sư và hệ thống đăng ký đất đai điện tử minh bạch tuyệt đối. Điểm chung là không bắt buộc công chứng, nhưng có hệ sinh thái pháp lý đủ mạnh để đảm bảo an toàn cho các giao dịch.

Với điều kiện hiện tại của Việt Nam, nơi dữ liệu đất đai chưa minh bạch hoàn toàn và cơ chế kiểm soát thay thế còn hạn chế, việc loại bỏ bắt buộc công chứng cần được cân nhắc thận trọng. Thay vào đó, các chuyên gia đề xuất đơn giản hóa và số hóa thủ tục công chứng, phân loại các loại giao dịch để áp dụng mức độ kiểm soát phù hợp, đồng thời từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu đất đai minh bạch hơn.

Chủ tịch Hội Công chứng viên TP.HCM, ông Nguyễn Văn Hòa, cho biết dự thảo luật sửa đổi quy định rõ giao dịch bắt buộc công chứng gồm các mục như mua bán, chuyển nhượng, tặng cho, phân chia di sản, góp vốn, thế chấp liên quan đến bất động sản. Mặc dù phạm vi có thu hẹp so với luật hiện hành, dự thảo vẫn bảo đảm các giao dịch tự nguyện phù hợp với hệ thống hạ tầng và công nghệ mới có thể thực hiện công chứng nhanh chóng, thuận tiện mà không cần sửa đổi luật.

Ông Hòa nhấn mạnh, cần giữ những loại giao dịch bắt buộc có sự tham gia của bên thứ ba là công chứng để đảm bảo quyền lợi, đồng thời hạn chế phát sinh tranh chấp, rủi ro. Nếu bỏ quy định này, đặc biệt đối với các giao dịch lớn về bất động sản, thì khả năng phát sinh tranh chấp, lừa đảo, tranh chấp pháp lý sẽ gia tăng, gây gánh nặng cho hệ thống tư pháp và xã hội. Hiện nay, tư duy của nghề công chứng đã chuyển dần từ hành chính sang dịch vụ, không gây phiền hà cho người dân.

THỦ TỤC CÔNG CHỨNG – BẢO CHỨNG AN TOÀN CHO GIAO DỊCH

Thạc sĩ Ngô Gia Hoàng, Trường ĐH Luật TP.HCM, nhận định bất động sản là tài sản đặc biệt, vừa mang giá trị lớn về kinh tế, vừa liên quan mật thiết đến nhu cầu ổn định cuộc sống của người dân. Pháp luật hiện hành về điều kiện, trình tự, thủ tục giao dịch khá phức tạp, liên quan đến nhiều luật, và không phải ai cũng đủ hiểu biết để tự đánh giá tính hợp pháp của giao dịch. Nguy cơ hợp đồng vô hiệu, tranh chấp diễn ra thường xuyên do thiếu công chứng khiến người dân dễ rơi vào tình huống rủi ro cao.

Công chứng đóng vai trò như một cơ chế phòng ngừa rủi ro pháp lý, giúp kiểm tra hồ sơ, xác định năng lực của các bên, ý chí tự nguyện và tính hợp pháp của nội dung giao dịch. Công chứng viên góp phần bảo đảm an toàn pháp lý cho hợp đồng, hạn chế vi phạm pháp luật, phòng tránh tranh chấp. Bản văn bản công chứng còn có giá trị như bằng chứng trong giải quyết tranh chấp tại tòa án. Như vậy, công chứng là một thiết chế bảo đảm an toàn cho thị trường bất động sản, hơn là chỉ là thủ tục hành chính đơn thuần.

Hiện nay, các luật như luật Đất đai, luật Nhà ở, luật Kinh doanh bất động sản đã phân định rõ các trường hợp bắt buộc và tự nguyện công chứng dựa trên tính chất và mức độ rủi ro của từng loại giao dịch. Nếu bỏ yêu cầu công chứng trong các giao dịch cần kiểm soát chặt chẽ, nguy cơ gặp phải các biến cố pháp lý như giả tạo, lừa đảo, chuyển nhượng không đủ điều kiện có thể gia tăng. Hậu quả là chi phí giải quyết tranh chấp cao hơn, gây thiệt hại lớn về xã hội và kinh tế.

Thạc sĩ Ngô Gia Hoàng khẳng định, luật Công chứng chỉ quy định về mặt hình thức, không can thiệp vào nội dung quyền đối với bất động sản. Việc xác định ai có quyền chuyển nhượng, điều kiện của tài sản đều thuộc phạm vi luật nội dung như luật Đất đai, luật Nhà ở. Chính vì thế, việc sửa đổi theo hướng nới lỏng hay bắt buộc chung chung đối với tất cả giao dịch không phù hợp, có thể gây xáo trộn hệ thống pháp luật hiện hành.

Các chuyên gia nhận định Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi các nước về giảm thủ tục, nhưng khi chưa có hệ sinh thái pháp lý đủ mạnh, công chứng vẫn là hàng rào quan trọng để bảo vệ quyền lợi và ổn định thị trường. Trách nhiệm xác định các trường hợp bắt buộc công chứng cần cụ thể hóa trong các luật nội dung, còn luật Công chứng chỉ góp phần xác thực thủ tục. Việc sửa đổi hợp lý hơn nên hướng tới đảm bảo hệ thống pháp lý hoàn chỉnh, không gây xáo trộn quá trình pháp lý chung của đất nước.