NGHỆ THUẬT VƯƠN CAO HAY BƯỚC ĐỨNG TRÊN NỀN BÁNH RĂNG TRI THỨC?

Trong thời đại công nghiệp giải trí đạt tốc độ lan tỏa chóng mặt, những tác phẩm nghệ thuật nhanh chóng trở thành hiện tượng trong vòng vài tuần lễ, thậm chí chỉ trong giây phút. Một hình ảnh bắt mắt hay một giai điệu gây nghiện có thể tạo nên cơn sốt lớn, vươn cao như tán lá xanh rờn dưới ánh nắng của sự hiếu kỳ. Tuy nhiên, đằng sau vẻ hào nhoáng ấy, có những tác phẩm chỉ còn lại là bóng dáng phù du, rụng rơi trong phút chốc bởi thiếu đi bộ rễ vững chắc của tri thức và giá trị sâu xa. Ngược lại, có những tác phẩm tồn tại bền vững, kiên cường trước mọi thử thách của thời gian và dòng chảy văn hóa.

Sự khác biệt chính nằm ở nền tảng tri thức mà nghệ sĩ sở hữu, giống như bộ rễ của cây. Phía sau một bài hát chạm đến cảm xúc hay một thông điệp lan tỏa cộng đồng là cả một quá trình tích lũy kiến thức, cảm xúc và sự thấu cảm chân thành. Thiếu đi nền móng này, mọi sáng tạo đều dễ rơi vào vỏ bọc hời hợt, thiếu chiều sâu. Khi một nghệ sĩ chọn khai thác những di sản, văn hóa dân tộc hoặc chất liệu đời sống, đó không chỉ là chơi đùa với ngôn từ mà còn là trách nhiệm giữ gìn và truyền tải giá trị tích cực, thay vì chắt chiu qua các cuộc cách tân thiếu nền tảng.

Trong thế giới sáng tạo, tồn tại một ảo tưởng rằng nghệ sĩ là những “vị thánh” tạo ra tất cả từ hư vô. Thực tế, nghệ thuật chưa bao giờ dựa trên sự khởi nguồn trống rỗng mà là kết quả của quá trình âm thầm nghiên cứu, tìm hiểu và mài giũa tri thức. Một tác phẩm mới là sự sắp đặt các mảnh ghép từ kho tàng kiến thức cũ dưới góc nhìn mới mẻ, tâm thế mới mẻ. Để làm được điều đó, nghệ sĩ cần nắm vững nền tảng kiến thức của mình, bởi nếu không, mọi nỗ lực sáng tạo sẽ chỉ là những chắp vá ngô nghê.

Hoàng Thùy Linh chính là ví dụ tiêu biểu cho tư duy sáng tạo dựa trên nền tảng tri thức vững chắc. Cô không chỉ “vay mượn” các yếu tố văn hóa dân gian như một lớp áo gọn ghẽ, mà thực sự sống trong những câu chuyện ấy để tìm ra hướng đi mới mẻ. Chẳng hạn, cách Linh thể hiện hình tượng nhân vật Mị trong Để Mị nói cho mà nghe thể hiện sự hiểu biết sâu sắc về câu chuyện của người phụ nữ vùng cao qua nguyên tác của nhà văn Tô Hoài. Cô tôn trọng nỗi đau của Mị nhưng lại dùng lăng kính hiện đại để giải phóng nội dung, mang lại cảm xúc vượt lên trên nguyên bản ban đầu. Điều đó thể hiện sự tinh tế của một nghệ sĩ biết nắm bắt tinh thần ca dao, tục ngữ, điển tích như Tấm Cám, Bánh trôi nước, chuyển tải chúng một cách mượt mà phù hợp với thế hệ trẻ.

Trong album Hoàng, từng câu hát và hình ảnh đều phản ánh một sự nghiên cứu sâu rộng về văn hóa Việt Nam. Cô hiểu rõ rằng “thân em vừa trắng lại vừa tròn” không chỉ nói về chiếc bánh trôi mà còn tượng trưng cho số phận người phụ nữ, từ đó phát triển thành tuyên ngôn về quyền tự chủ. Điều này thể hiện rõ năng lực của một nghệ sĩ biết “đọc vị” giá trị cốt lõi của quá khứ để biến chúng thành những câu chuyện sống động, nguyên vẹn mà không làm biến dạng hay làm méo mó bản gốc.

Sự khác biệt giữa một người thợ nhạc và một nghệ sĩ có tư duy nằm ở cách họ sử dụng kiến thức. Một bên chỉ dừng lại ở việc dùng chất liệu để làm phong phú giai điệu; bên còn lại dựa vào tri thức để truyền tải sức sống mới, giữ gìn và tôn vinh các giá trị văn hóa. Sáng tạo dựa trên hiểu biết không hạn chế sự bay bổng của nghệ thuật mà còn chính là điểm tựa để nghệ sĩ vươn xa hơn một cách tự tin, tránh xa những giá trị phù du hoặc rỗng tuếch.

Chẳng hạn như Beyoncé với album Cowboy Carter (2024) thể hiện tầm nhìn sâu sắc về văn hóa trong âm nhạc. Không chỉ hát nhạc Country, thể loại vốn bị xem là đặc quyền của người Mỹ da trắng, cô còn khai thác nguồn gốc lịch sử của dòng nhạc này, nhấn mạnh rằng các nhạc cụ như đàn Banjo có nguồn gốc từ người gốc Phi, và cộng đồng chăn bò miền Tây phần lớn là người da đen. Sự kết hợp này là một hành trình “về nhà” đầy ý nghĩa, giúp phá bỏ ranh giới sắc tộc và mở rộng ý nghĩa của di sản văn hóa. Beyoncé đã sử dụng âm nhạc như một câu chuyện kể có trách nhiệm, không chỉ để tôn vinh di sản mà còn để đòi lại công bằng và tiếng nói cho cộng đồng da màu. Khi hát về giá trị lịch sử, cô không diễn xuất, mà trở thành người kể chuyện chân thực, giúp khán giả hiểu rõ hơn về bản sắc của chính mình qua ngôn ngữ nghệ thuật cao cấp.

Trong lĩnh vực nghệ thuật, kiến trúc của một tác phẩm cũng phản ánh sự hiểu biết của người sáng tạo. Nếu cảm hứng như những viên gạch xây dựng, thì tri thức chính là lớp vữa gắn kết chắc chắn, giúp tác phẩm bền vững trước mọi thử thách. Một nghệ sĩ thiếu nền tảng tri thức giống như xây lâu đài trên cát: lộng lẫy nhưng mong manh, dễ vỡ trước các phản biện. Trong khi đó, sự hiểu biết cho phép nghệ sĩ tự do sáng tạo có trách nhiệm và có chiều sâu, giúp họ đứng vững giữa các luồng ý kiến trái chiều. Nhìn vào các ví dụ như MV Tứ Phủ của Hoàng Thùy Linh, thể hiện sự hiểu biết về Đạo Mẫu, từ hệ thống thần linh đến nghi lễ, để từng chi tiết đều phản chiếu giá trị văn hóa. Sự cẩn trọng này chính là cách giữ gìn linh hồn của tác phẩm, đồng thời thể hiện sự tôn trọng và trách nhiệm đối với tín ngưỡng.

Nghệ thuật không phải là nơi để thỏa mãn các bản năng nhất thời, mà là một cuộc chạy marathon của trí tuệ, nơi sức bền của tư duy mới quyết định thành công lâu dài. Những thành công mang tính biểu tượng của các nghệ sĩ như Hoàng Thùy Linh hay Beyoncé đều minh chứng rằng tri thức là thứ giữ chân họ lại trong trái tim khán giả, giúp họ vượt qua các thử thách của thời gian và dòng chảy văn hóa. Đứng trước kho tàng văn hóa đồ sộ hay những vấn đề phức tạp, người nghệ sĩ cần duy trì thái độ cầu thị như những người học giả thực thụ, tránh sa đà vào những ảo tưởng phù phiếm.

Chân trời của nghệ thuật chính là sự tự chủ, hiểu rõ quy luật và giá trị của từng ý tưởng. Nếu không trau dồi kiến thức, nghệ sĩ dễ rơi vào vòng xoáy tự mãn hay chiếm đoạt văn hóa một cách hời hợt. Họ chỉ thật sự vĩ đại khi biết trân trọng nguồn cội và phát huy truyền thống một cách tinh tế, làm rõ nét từng nét vẽ, từng câu hát để góp phần xây dựng một thế giới nghệ thuật chân chính và bền vững.