LÒNG ĐẤT KHẢO THÍ: XỬ LÝ CHUYỆN SAO CHÉP VÀ HỢP TÁC QUỐC TẾ

TRƯỚC bối cảnh tranh luận về việc một số câu hỏi logic trong đề thi đánh giá năng lực của ĐH Quốc gia TPHCM đợt 2 năm 2026 có điểm tương đồng với câu hỏi của các kỳ thi quốc tế, ngày 29.5, đại diện của trường đã đưa ra thông tin rõ ràng về quá trình rà soát và thẩm định các câu hỏi. Hội đồng rà soát đã kết luận rằng việc các dạng câu hỏi có cấu trúc logic tương tự không đồng nghĩa với việc chúng bị sao chép hay dịch nguyên vẹn từ nguồn quốc tế. Thực tế, trong các kỳ thi chuẩn hóa lớn của thế giới, câu hỏi cùng dạng thức thường có chung cấu trúc suy luận nhưng khác biệt về ngữ cảnh, dữ kiện hay cách trình bày.

Chính nhờ đó, ĐH Quốc gia TPHCM khẳng định chưa phát hiện bằng chứng rõ ràng nào cho thấy các câu hỏi phần logic trong đề thi này là sản phẩm sao chép trực tiếp từ đề của nước ngoài. Tuy nhiên, vụ việc này đã đặt ra một câu hỏi mang tính thời sự và xuyên suốt về lĩnh vực khảo thí: ranh giới rõ ràng giữa việc học hỏi và sao chép thật sự nằm ở đâu?

KHẢO THÍ: NGÔN NGỮ CHUNG CỦA THẾ GIỚI

Khảo thí là một lĩnh vực khoa học mang tính quốc tế cao, dựa trên các nguyên lý về đo lường, đánh giá năng lực và thiết kế câu hỏi đã qua kiểm chứng toàn cầu. Việc các chuyên gia khảo thí Việt Nam nghiên cứu các kỳ thi quốc tế như SAT, LSAT hay PISA là điều bình thường và cần thiết. Nếu không tiếp cận những thành tựu quốc tế này, chúng ta sẽ bỏ lỡ bước đệm quan trọng trong việc nâng cao chất lượng đề thi.

Lý thuyết khảo thí mang tính trừu tượng, đòi hỏi phải nghiên cứu thực tiễn qua các đề thi thành công. Chính vì thế, tham khảo đề thi quốc tế là chuyện thường tình, vấn đề đặt ra là cách thức tham khảo đó.

RANH GIỚI GIỮA HỌC HỎI VÀ SAO CHÉP

Trong các kỳ thi như LSAT, cấu trúc câu hỏi logic thường được xây dựng kỳ công. Phần “bộ xương” của câu hỏi thể hiện cấu trúc suy luận, còn chi tiết như nhân vật, bối cảnh chỉ là phần “da thịt” đi kèm. Nếu một câu hỏi còn nguyên bộ xương và lớp da thịt (dù đã biến đổi chút ít) thì rõ ràng là sao chép. Tuy nhiên, trong thực tế, tranh luận lại nằm ở vùng trung gian phức tạp hơn. Người biên soạn có thể học hỏi cấu trúc suy luận rồi phát triển thành các phiên bản mới với dữ liệu và bối cảnh khác.

Chính ở điểm này, ranh giới giữa học hỏi và sao chép trở nên mờ nhạt hơn. Việc nắm bắt ý tưởng, cấu trúc tư duy rồi biến đổi phù hợp là chuyện bình thường, nhưng cần đánh giá dựa trên mức độ sáng tạo, chuyển hóa và tác động của câu hỏi trong hệ thống đánh giá.

Trong câu chuyện của đề thi đánh giá năng lực đợt 2, có nhiều nét tương đồng về phần cấu trúc logic với các nguồn tham khảo quốc tế, như sách Kaplan hay các dạng câu hỏi phổ biến. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với câu hỏi bị sao chép nguyên bản.

KHI RANH GIỚI GIỮA VAI TRÒ TRỞ NÊN NHẠT NÈ

Trong thực hành giáo dục, nhiều chuyên gia vừa giảng dạy, vừa tham gia xây dựng đề thi luyện thi. Đây đều là công việc chính đáng, giúp người học nhận diện dạng câu hỏi, làm quen với các kỹ thuật tư duy. Nhưng khi chuyển sang vai trò xây dựng đề thi chính thức, các nguyên tắc về tính độc lập, nguyên tắc chuyển thể và nguồn tham khảo phải được tuân thủ nghiêm ngặt hơn.

Điều khác biệt rõ ràng là, thành công của một trung tâm luyện thi là giúp học sinh dự đoán dạng câu hỏi. Trong khi đó, đề thi chính thức cần đảm bảo cách thức ra đề khó bị dự đoán, giữ vững tính công bằng, rào cản để những học sinh có lợi thế luyện tập đặc biệt không chiếm ưu thế quá rõ ràng. Sự thật này là điểm then chốt của toàn bộ tranh luận hiện nay.

Nhiều khi, sự nhầm lẫn về vai trò nghề nghiệp và nguyên tắc xây dựng đề thi dẫn đến cộng hưởng những hiểu lầm về nguồn gốc câu hỏi. Nếu không xây dựng quy định rõ về nguồn tham khảo, mức độ chuyển thể cho phép, trách nhiệm của người biên soạn sẽ dễ dẫn đến những tranh cãi vô căn cứ.

CƠ HỘI ĐỂ HOÀN THIỆN CHUẨN MỰC KHẢO THÍ

Chuyện tranh luận này là cơ hội để các đơn vị khảo thí nhìn nhận lại quy trình xây dựng ngân hàng câu hỏi. Các quy định rõ ràng hơn về tham khảo nguồn quốc tế, tiêu chuẩn về người biên soạn, cơ chế phản biện chuyên môn, và tính độc lập của đề thi sẽ giúp phòng tránh những tình huống tương tự.

Khảo thí chính là câu chuyện của niềm tin công chúng. Một kỳ thi thành công không chỉ dựa trên việc có tranh cãi hay không, mà còn thể hiện qua cách xử lý của các tổ chức khi đối mặt với những phản ứng. Sự minh bạch, cầu thị, quy trình giám sát chặt chẽ và khả năng điều chỉnh sẽ tạo dựng uy tín lâu dài của một tổ chức khảo thí.

Chấm dứt tranh luận chỉ bằng cảm giác giống hay khác, mà cần dựa trên các nguyên tắc rõ ràng về nguồn tham khảo và đạo đức nghề nghiệp. Đầu tư vào việc hoàn thiện các chuẩn mực này không chỉ giúp giữ vững uy tín mà còn bảo đảm môi trường thi cử công bằng, đáng tin cậy cho tất cả thí sinh.