BÀI HỌC VỀ BẢO VỆ BẢN QUYỀN VĂN HÓA TRONG THỜI ĐẠI MỞ RỘNG

Trong bối cảnh tranh chấp nổi bật gần đây liên quan đến dự án âm nhạc của Sơn Tùng M-TP, câu chuyện về việc sử dụng tác phẩm nghệ thuật truyền thống trong các sản phẩm đương đại lại càng trở nên nóng bỏng. Chị Trịnh Đức Phương Linh, đại diện của APM tại khu vực Đông Nam Á, CEO An Nam TDC, với nền tảng lý luận và phê bình nghệ thuật cùng kinh nghiệm hoạt động trong lĩnh vực truyền thông và bảo tồn, đã góp phần mang đến một góc nhìn cân đối và thấu hiểu về vấn đề phức tạp này.

SỰ THẬT ĐỨNG SAU NHỮNG TRANH CHẤP VỀ BẢN QUYỀN

Khi nghệ sĩ thị giác Lê Giang lên tiếng về việc layout tác phẩm của cô bị khai thác trong một MV của làng giải trí, cộng đồng sáng tạo Việt bỗng chộn rộn suy ngẫm. Đây không chỉ là vụ việc về tranh chấp quyền sở hữu, mà còn mở ra những cuộc tranh luận về bản chất của sự vay mượn, chiếm dụng và giá trị phái sinh của nền văn hóa dân gian trong sáng tạo đương đại. Những layout giống nhau hay lời xin lỗi từ các nghệ sĩ trẻ đều phản ánh một bối cảnh phức tạp: hệ sinh thái sáng tạo nội địa đang đối mặt với mối quan hệ đầy biến đổi giữa cá nhân, cộng đồng và di sản, cùng những bài học về văn hóa ứng xử đúng chuẩn mực của thời đại.

TỪ CỔ TÍCH ĐẾN NGHỆ THUẬT HIỆN ĐẠI: CÂU HỎI VỀ TÁC ĐỘNG VỐN CỔ

Chia sẻ về việc khai thác nguồn vốn cổ dân tộc, chị Linh nhấn mạnh: tất cả chúng ta đều thừa hưởng kho tàng nghệ thuật từ các thế hệ đi trước, từ những công trình cổ của làng nghề, các hoa văn thời Lý – Trần – Lê, hay các tác phẩm ghi chép rõ tên tuổi nghệ nhân. Những di sản này không chỉ là tài sản phi vật thể miễn phí, mà còn là nguyên liệu quý giá cho các nghệ sĩ đương đại sáng tạo. Việc tìm hiểu nguồn gốc từ địa phương, sự tôn trọng nguyên bản và bảo vệ quyền lợi pháp lý của tác phẩm đều là các bước cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của văn hóa sáng tạo, tránh những hiểu lầm có thể dẫn tới xung đột.

BẢO HỘ VÀ ĐỊNH HƯỚNG CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG

Tuy nhiên, ranh giới giữa hưởng thụ và chiếm dụng vốn cổ vẫn còn nhiều mơ hồ. Trong khi các tài liệu cổ còn rõ tên tuổi nghệ nhân, thì các nghệ sĩ đương đại ít khi tìm về nguồn gốc để thể hiện lòng biết ơn hay giữ gìn nét văn hóa của tổ tiên. Hệ quả là những tác phẩm mang nội lực truyền thống bị hiểu lầm hoặc bị lạm dụng một cách vô ý thức. Điều này đặt ra yêu cầu cần có hệ thống tra cứu, chứng thực rõ ràng về nguồn gốc tác phẩm, có thể hình thành các cơ sở dữ liệu trực tuyến nhằm hướng dẫn và bảo vệ người sáng tạo khỏi các tranh chấp không đáng có.

TẠO RA MÔI TRƯỜNG VĂN HÓA VĂN MINH VÀ CHUYÊN NGHIỆP

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là nhận thức chung về việc bảo hộ bản quyền còn chưa đủ tinh vi. Các quy định pháp luật chưa theo kịp thực tiễn sáng tạo đa dạng, đặc biệt với các sản phẩm phức hợp, multimodal. Điều này dễ dẫn đến các phản ứng tự phát của nghệ sĩ, khi họ cảm thấy mất quyền hoặc bị chiếm dụng, đôi khi theo phong cách cực đoan hoặc phản ứng theo cảm xúc. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng cần có các trung tâm tư vấn, hướng dẫn, cũng như các cơ chế trọng tài minh bạch, rõ ràng để cân bằng và hỗ trợ các nghệ sĩ trong quá trình sử dụng hoặc trình bày tác phẩm.

TỪ NHỮNG TRẺ TUỔI SÁNG TẠO ĐẾN NGHỆ THUẬT CHUYÊN NGHIỆP

Nhìn rộng về thực trạng, thế hệ sáng tạo trẻ trong lĩnh vực 3D, thiết kế và đạo diễn hình ảnh, phần lớn đều là những người mới vào nghề, còn thiếu kinh nghiệm về quy trình pháp lý. Áp lực từ các deadline, cách thức sử dụng phần mềm hay tài liệu số không kiểm soát kỹ càng dễ gây ra các sai sót về bản quyền hoặc hành vi vô ý làm dụng nguồn vốn cổ. Chính vì vậy, cần thúc đẩy sự hướng dẫn từ các thế hệ đi trước, tạo ra các diễn đàn, workshop để chia sẻ kiến thức, giúp người trẻ hiểu rõ hơn về tôn trọng và tuân thủ các quy trình pháp luật liên quan đến sáng tạo.

TĂNG CƯỜNG Ý THỨC VỀ CỦNG CỐ CHUẨN MỰC VÀ GẮN KẾT CỘNG ĐỒNG

Người làm nghệ thuật không chỉ cần sáng tạo mà còn phải ý thức rõ về trách nhiệm đạo đức, về khả năng ứng xử trước các tranh chấp. Các phản ứng vội vã, mô hình đòi hỏi quyền lợi hoặc đưa ra kết luận nóng vội trên truyền thông sẽ gây tổn thương cho chính cá nhân và cả cộng đồng sáng tạo. Thay vì vậy, các cuộc đối thoại dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau, và những lời chào hỏi, xin phép đúng lễ nghĩa, chính là nền tảng để xây dựng một môi trường lành mạnh. Hợp tác, minh bạch và thấu cảm sẽ là những kim chỉ nam giúp nâng cao giá trị văn hóa và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các nghệ sĩ.

VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG KHỦNG HOẢNG

Trong cơn bão tranh chấp, điểm quan trọng là nhìn nhận rằng các bên đều là những nghệ sĩ trẻ tài năng, có tâm huyết với văn hóa dân tộc và được cộng đồng trong và ngoài nước công nhận. Sự khác biệt chủ yếu chỉ nằm ở cách thức thể hiện và ngôn ngữ truyền tải, còn mục tiêu cuối cùng là góp phần nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam. Chính vì vậy, việc xử lý các xung đột nên hướng đến đối thoại thay vì đối đầu, bằng những hành động chân thành như gửi lời xin phép, mời trao đổi trực tiếp hoặc lắng nghe ý kiến của nhau một cách kiên nhẫn.

HƯỚNG TỚI MỘT THẾ HỆ SÁNG TẠO HƠN TRỰC THUỘC VÀ MINH BẠCH

Bối cảnh văn hóa Việt Nam đang mở rộng hội nhập, nhưng vẫn còn nhiều những lỗ hổng về quy trình làm việc và quản lý tài sản trí tuệ. Những thiếu sót này chủ yếu xuất phát từ thiếu kiến thức hoặc kinh nghiệm chứ không phải ý đồ cố ý chiếm dụng. Các nhóm sáng tạo trẻ, dù có nhiều tiềm năng, thường gặp khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi pháp lý khi mới bắt đầu. Để phát triển bền vững, cần xây dựng các cơ chế hỗ trợ, như hệ thống tra cứu tác phẩm quốc tế, các trung tâm hướng dẫn về pháp lý, để họ có thể tự tin hơn trong quá trình sáng tạo và trao đổi chuyên nghiệp.

Chỉ khi tất cả cùng thấu hiểu và tôn trọng những giá trị của nhau, dựa trên cơ sở đối thoại chân thành và trách nhiệm, văn hóa bản quyền Việt Nam mới có thể vững vàng và vươn xa trên bản đồ quốc tế. Điều cốt lõi là mối liên hệ giữa truyền thống và sáng tạo, giữa các thế hệ, dựa trên tinh thần tôn trọng và lòng biết ơn, sẽ góp phần xây dựng một cộng đồng nghệ thuật mạnh mẽ, tích cực và bền vững.