VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG KHIẾC LẠC BẢN QUYỀN NGHỆ THUẬT: HỌC HỎI TỪ ĐỒNG ĐỘI TRUYỀN THỐNG VÀ THẾ HỆ TRẺ

Trong bối cảnh các vụ tranh chấp về bản quyền nghệ thuật đương đại ngày càng nóng bỏng, việc nhìn nhận một cách toàn diện và khách quan là điều cần thiết hơn bao giờ hết. Chị Trịnh Đức Phương Linh, đại diện của APM khu vực Đông Nam Á, CEO An Nam TDC, với nền tảng học vấn về lý luận phê bình nghệ thuật và hội họa, đã đưa ra góc nhìn thấu đáo, cân đối về những vấn đề này. Từ góc độ của người hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, phim tài liệu và bảo tồn di sản, chị mở ra các phương diện mới về quan hệ giữa sáng tạo cá nhân, vốn cổ truyền và trách nhiệm trong việc tôn trọng lợi ích chung của cộng đồng nghệ thuật.

TRƯỚC VỤ VIỆC SON TÙNG XIN LỖI VỀ TRANH CÁI NGHỆ THUẬT LÊ GIANG

Gần đây, tranh cãi quanh MV Come My Way của Sơn Tùng và việc sử dụng layout tác phẩm của nghệ sĩ Lê Giang đã làm nóng dư luận. Chị Linh nhận định, sự việc không chỉ đơn thuần về vi phạm bản quyền. Nó còn phản ánh những vấn đề sâu xa hơn về cách thức chúng ta tiếp cận và trân trọng di sản nghệ thuật dân gian, cũng như trách nhiệm của các nghệ sĩ trẻ trong việc sử dụng nguồn tài nguyên sở hữu chung.

Nếu chúng ta dừng lại để quan sát mâu thuẫn này từ góc độ rộng hơn, sẽ thấy đây là tấm gương phản chiếu hệ sinh thái sáng tạo nội địa. Trong đó, các mối quan hệ cộng sinh giữa người làm nghệ thuật, sự thừa hưởng di sản vô hình lẫn hữu hình, đã hình thành một nền tảng vô giá. Bài học lớn nhất nằm ở sự tôn trọng và tri ân nguồn gốc, đồng thời xây dựng các quy trình pháp lý minh bạch, ứng xử văn minh dựa trên truyền thống tốt đẹp của cha ông.

NGUỒN CẢM HỨNG VÀ BỀ DÀY VỐN CỔ TRONG SÁNG TẠO ĐƯƠNG ĐẠI

Từ thế hệ nghệ nhân cổ truyền đến các nghệ sĩ đương đại, nguồn vốn cổ đã trở thành mạch nguồn chính để phát huy sáng tạo. Các di tích, biểu tượng, hoa văn, nghề thủ công truyền thống đã được “giải phóng bản quyền” trong một thời đại mà tài sản trí tuệ trôi nổi và dễ dàng tiếp cận.

Chị Linh nhấn mạnh, việc khai thác nguồn cổ truyền để làm tác phẩm mới không phải là hành vi xâm phạm, miễn là các nghệ sĩ chủ động tìm hiểu nguồn gốc, thể hiện sự biết ơn và không làm mất đi ý nghĩa lịch sử của các di tích. Pháp luật hoàn toàn bảo vệ phương thức biểu đạt cá nhân khi nó thể hiện sự sáng tạo dựa trên nền tảng này. Việc đăng ký bản quyền giúp định hình nhận thức và bảo vệ chính mình trong môi trường sáng tạo mở, đa chiều.

NHỮNG RANH GIỚI PHÁP LÝ VÀ VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG SÁNG TẠO

Tuy nhiên, điểm nút nằm ở chỗ các quy định pháp luật hiện chưa đủ tinh tế để xử lý các tình huống tinh vi trong sáng tạo đa giác quan. Phản ứng tự phát “đây là của tôi” dễ dẫn tới xung đột không cần thiết, đặc biệt khi các tác phẩm đậm đà yếu tố dân tộc và truyền cảm hứng từ nguồn cổ truyền. Việc thiết lập các trung tâm tra cứu, nền tảng dữ liệu chung hay các phiên bản điện tử của tác phẩm đã đăng ký bản quyền sẽ tạo nền móng vững chắc cho quá trình bảo vệ và phát triển sáng tạo.

Chị Linh chia sẻ, quan trọng hơn hết là thái độ ứng xử của người nghệ sĩ. Nếu họ biết tôn trọng nguồn gốc, thông qua các hành động nhỏ như xin phép, thể hiện lòng biết ơn bằng lời nói hay hành động, thì sẽ góp phần xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh. Việc này không chỉ giúp giữ gìn giá trị truyền thống, mà còn tạo ra tiền lệ tích cực cho thế hệ trẻ.

THỂ HIỆN VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG CÁC TRANH CHẤP VỀ BẢN QUYỀN

Trong các cuộc tranh luận liên quan đến bản quyền, đa phần các bên đều là những người trẻ, có tài năng và tầm ảnh hưởng lớn, song lại thiếu các cơ chế hướng dẫn rõ ràng từ phía Nhà nước hoặc các tổ chức chuyên môn. Với tư duy làm nghề nghiêm túc, các nghệ sĩ cần có sự hỗ trợ từ các luật sư, chuyên gia pháp lý để tự bảo vệ và nâng cao ý thức về quyền lợi của mình.

Chị Linh nhấn mạnh, các tranh luận phải dựa trên lẽ phải, lý lẽ hợp lý và sự thấu cảm, tránh thái độ phán xét cực đoan hoặc tẩy chay chưa cần thiết. Một cuộc đối thoại chân thành, đặt nền móng từ các quy tắc ứng xử văn minh, sẽ giúp định hình được cách xử lý các khúc mắc, đồng thời giữ vững vị trí của nghệ thuật Việt trên trường quốc tế.

VĂN HÓA ỨNG XỬ VỚI THẾ HỆ SÁNG TẠO TRẺ

Bối cảnh Việt Nam hiện nay vẫn còn nhiều thiếu sót trong xây dựng hệ sinh thái bản quyền, đặc biệt trong lĩnh vực sáng tạo nội dung số và các sản phẩm đa giác quan. Đội ngũ trẻ trong lĩnh vực này thường là những người mới bước chân vào thị trường, chưa có đủ kinh nghiệm xử lý các vấn đề pháp lý và quy trình chuẩn mực. Chính điều này dẫn tới những sai sót có thể dễ dàng bị lợi dụng hoặc hiểu lầm.

Chị Linh kêu gọi sự bao dung từ các thế hệ đi trước, đồng thời đề cao vai trò hướng dẫn, cố vấn của các chuyên gia, luật sư trong việc giúp các nghệ sĩ trẻ hiểu rõ hơn về quyền sở hữu trí tuệ. Thay vì trừng phạt hoặc loại trừ, chúng ta nên thúc đẩy đối thoại, tạo điều kiện cho sáng tạo phát triển đúng quy trình, thể hiện lòng biết ơn đối với vốn cổ truyền mà không vi phạm pháp luật hay xâm phạm quyền lợi người khác.

TỪNG BƯỚC XÂY DỰNG VĂN HÓA PHÁT TRIỂN VỮNG BƯỚC

Trong những cuộc tranh cãi về bản quyền, điều đáng suy ngẫm lớn nhất chính là nhận thức rằng các nghệ sĩ ngày nay đều đang đứng trên nền tảng của các tiền nhân, của di sản vô giá mà ông cha đã để lại. Chính sự tôn trọng và tri ân đó sẽ là chất keo kết nối họ với nhau, giúp giữ gìn giá trị trong sáng tạo và văn hóa chung của dân tộc.

Sự kiện này phản ánh rõ rằng, thay vì đối đầu, chúng ta cần có khả năng lắng nghe, trao đổi và hợp tác. Những hành xử nhỏ như gửi email xin phép, mời gọi cộng tác, hay thậm chí chỉ đơn giản là tỏ thái độ tôn trọng sẽ góp phần xây dựng một nền văn hóa ứng xử chuyên nghiệp, lành mạnh. Khi cộng đồng sáng tạo chấp nhận những quy tắc ứng xử tinh tế và có tâm, văn hóa bản quyền Việt Nam mới thật sự có cơ hội phát triển bền vững, vươn xa trên bản đồ quốc tế.

Chỉ có qua sự hiểu biết, lòng trân trọng và thái độ hợp tác chân thành, các giá trị văn hóa dân tộc mới có thể được gửi gắm một cách xứng đáng vào các tác phẩm đương đại, góp phần nâng cao vị thế của văn hóa Việt trong thời kỳ hội nhập sâu rộng.