Gian lận trong khoa học đang diễn ra như một cuộc chiến không hồi kết, đe dọa nền tảng của tri thức nhân loại. Theo các chuyên gia, hơn một thập kỷ qua, thực trạng giả mạo và kém chất lượng trong nghiên cứu đã trở thành một vấn đề nhức nhối, lan rộng khắp các tạp chí học thuật trên toàn thế giới. Nhiều nhà khoa học, cơ quan quản lý và cả cộng đồng xã hội vẫn giữ quan điểm cho rằng đó chỉ là hiện tượng cá biệt của một số ít người, nhưng các số liệu mới đây cho thấy rõ ràng đây không còn là vấn đề nhỏ lẻ.

CUỘC KHỦNG HOẢNG TOÀN CÁC

Nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (PNAS) đã mở ra một góc nhìn hoàn toàn mới về quy mô và mức độ nghiêm trọng của gian lận trong khoa học. Bức tranh toàn cảnh cho thấy nền nghiên cứu hiện nay đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng sinh tử, trong đó gian lận học thuật đã trở thành một ngành công nghiệp khổng lồ.

Theo biểu đồ phân tích, số bài báo khoa học gia tăng theo cấp số nhân, với tốc độ cứ 15 năm lại gấp đôi. Đồng thời, số bài bị gỡ bỏ, bị đặt nghi vấn hoặc từ các công xưởng bán bài giả cũng không ngừng tăng vọt. Các con số này cho thấy tốc độ phát sinh nội dung giả mạo nhanh hơn gấp nhiều lần so với khả năng xử lý của các cơ quan chức năng hoặc cộng đồng khoa học.

HÃY NHÌN SÂU HƠN VÀ CÔNG XƯỞNG BÁN BÀI DÕM

Thông qua phân tích hơn một triệu bài báo từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau, nhóm nghiên cứu của Đại học Northwestern (Mỹ) và Đại học Sydney (Australia) đã phát hiện ra mạng lưới gian lận khổng lồ dựa trên sự cấu kết giữa các công xưởng bán bài giả, dịch vụ môi giới đăng bài, nhà nghiên cứu, biên tập viên và các tạp chí. Các công xưởng này đã biến hành vi gian lận thành một ngành kinh doanh béo bở bằng cách sản xuất hàng loạt bài báo giả mạo, sau đó rao bán trên thị trường với giá từ vài trăm đến hàng nghìn USD tùy theo vị trí tác giả và chỉ số của tạp chí.

Để đảm bảo các bài báo giả dễ dàng qua mặt các quy trình bình duyệt, các công xưởng còn cài cắm người vào ban biên tập hoặc hối lộ các biên tập viên, thậm chí mua lại hoặc mạo danh các tạp chí quốc tế như ISI, Scopus. Khi bài báo bị phát hiện là giả mạo, các công xưởng lập tức chuyển mục tiêu sang các tạp chí khác, liên tục lặp lại quy trình này.

NHIỀU BÀI BÁO MẤT TÍNH NGHIÊN CỨU THỰC SỰ

Trong nghiên cứu của nhóm từ PNAS, hơn 30.000 bài báo đã bị các tạp chí gỡ bỏ hoặc nghi ngờ do liên quan đến các công xưởng này. Nhiều bài trong số này có mối liên hệ với nhau qua các cụm tác giả và biên tập viên thường xuyên cộng tác, duyệt bài cho nhau. Tình trạng này làm dấy lên nguy cơ “lò bán bài” đã trở nên phổ biến và tràn lan trong giới nghiên cứu.

Một ví dụ tiêu biểu là tạp chí PLOS ONE, nơi mà nhiều biên tập viên duyệt bài đều có liên hệ mật thiết với nhau và có tới hơn 30% bài bị gỡ bỏ do quy trình bình duyệt bị thao túng. Tương tự, các tạp chí thuộc nhà xuất bản Hindawi, cũng như nhiều hội thảo của IEEE, đã bị phát hiện có tỷ lệ bài xóa hoặc nghi ngờ lên đến mức đáng báo động. Gần đây nhất, nhà xuất bản Frontiers đã rút bỏ 122 bài nhanh chóng sau khi phát hiện sự thông đồng trong quá trình bình duyệt.

GIA TĂNG SỐ BÀI GIẢ MẠO VÀ RỦI RO

Các phân tích còn cho thấy, hàng nghìn hình ảnh trong bài báo bị sao chép, trùng lặp hoặc giả mạo nhằm tạo ra các bài đăng theo đợt, dựa vào các thư viện hình ảnh giả. Khoảng 34% các bài này đã bị các tạp chí gỡ bỏ. Ngoài ra, các công ty môi giới như Academic Research and Development Association (ARDA) ở Ấn Độ còn quảng cáo dịch vụ viết luận văn, bài báo đảm bảo đăng trên các tạp chí danh tiếng như ISI, Scopus. Phân tích các bài đăng tại các tạp chí này cho thấy Việt Nam nằm trong số các quốc gia có số lượng bài báo cao trong danh sách các nước gửi bài qua các dịch vụ giả mạo.

Mức độ của cuộc chiến gian lận này còn thể hiện rõ qua tốc độ gia tăng lớn của các bài báo giả, gấp 10 lần tốc độ xử lý, gỡ bỏ. Hiện nay, phần lớn số bài báo giả vẫn còn tồn tại trong hồ sơ khoa học, đe dọa tính toàn vẹn của kiến thức nhân loại. Đặc biệt, nguy cơ này càng trở nên nguy hiểm khi nó xâm nhập vào các lĩnh vực nhạy cảm như y học, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn và tính mạng của cộng đồng.

AI LÀ MỘT THÁCH THỨC MỚI

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quá trình tạo ra các bài báo giả càng làm vấn đề thêm phức tạp. Các công xưởng, nhờ AI có thể tạo ra hình ảnh, kết quả giả mạo ngày càng tinh vi hơn, trong khi đó, AI lại được huấn luyện từ dữ liệu chứa đựng cả nghiên cứu chân chính lẫn giả mạo, dẫn tới tình trạng rác còn sinh ra rác.

Chẳng thể giải quyết cuộc khủng hoảng này chỉ bằng việc chạy đua truy tìm, phát hiện hay gỡ bỏ các bài báo giả mạo mới. Thực chất, nguyên nhân sâu xa nằm ở việc hệ thống xác nhận và đánh giá khoa học hiện nay quá thiên về số lượng bài báo hơn là chất lượng, khiến các kẻ gian lận dễ dàng thăng tiến, kiếm danh lợi mà chẳng bị trừng phạt thực sự.

HỆ THỐNG VẤN ĐỀ VÀ CẦN ĐỔI MỚI

Theo quy định của Thủ tướng Chính phủ, để được xét đạt tiêu chuẩn, các ứng viên giáo sư hoặc phó giáo sư phải công bố một số bài báo và đạt các điểm quy đổi, trong đó có cơ chế “đếm bài” – một yếu tố khiến nhiều người buộc phải chạy theo số lượng, bất chấp chất lượng. Hệ thống này tạo ra một môi trường thúc đẩy gian lận và thao túng điểm số, chứ không khuyến khích nghiên cứu chân chính.

Chung quy, cuộc chiến chống gian lận trong khoa học không thể chỉ dựa vào các biện pháp kỹ thuật hay các cuộc “truy quét” định kỳ. Phải thay đổi cơ chế đánh giá, khuyến khích chất lượng, tạo ra động lực cho các nhà nghiên cứu đi đúng hướng, chống lại cám dỗ của danh lợi giả tạo để bảo vệ nền khoa học chân chính, minh bạch và bền vững trong tương lai.