KỲ THI TỐT NGHIỆP THPT: XÂY DỰNG HỆ THỐNG GIÁM SÁT ĐỘC LẬP & MINH BẠCH

Trong những năm gần đây, nhiều địa phương đã tổ chức điểm thi ngay tại các trường THPT hoặc trung tâm GDTX, nhằm giảm chi phí và thuận tiện hơn cho thí sinh. Phương thức này giúp thí sinh không phải đi xa, giảm áp lực về mặt tài chính cho nhà nước và phụ huynh, đồng thời dễ dàng trong việc bố trí cơ sở vật chất, nhân lực. Tuy nhiên, mô hình tổ chức thi tại từng trường, dù có đội ngũ giám thị được điều phối từ trường khác, vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ về tính khách quan và minh bạch.

Với bất kỳ hệ thống nào, việc các giám thị đều là giáo viên trong cùng địa phương, có thể quen biết thân thiết với phụ huynh hoặc đồng nghiệp, dễ nảy sinh tâm lý nể nang hoặc thiếu khách quan. Thêm vào đó, thí sinh thường học cùng trường, cùng lớp, có điều kiện trao đổi bài, gây bất lợi cho công bằng và tính trung thực của kỳ thi. Trước năm 2007, khi tổ chức thi theo từng trường, nhiều trường miền núi đạt tỷ lệ tốt nghiệp 100%. Tuy nhiên, sau khi siết chặt quy chế thi cử và thực hiện chủ trương “Hai không”, tỷ lệ này giảm xuống còn dưới 50% ở nhiều nơi, trong khi các địa phương khác vẫn duy trì mức 80-90%. Điều này cho thấy tổ chức thi theo mô hình từng trường, nếu không có cơ chế giám sát chặt chẽ, sẽ dễ phát sinh tiêu cực.

Tình trạng tiêu cực tại điểm thi riêng của Trường THPT chuyên Tuyên Quang năm 2026 là một cảnh báo nghiêm túc. Trường này bố trí 62 điểm thi chủ yếu tại các trường THPT hoặc trung tâm GDTX, trong đó có điểm thi riêng của trường chuyên Tuyên Quang chỉ dành cho học sinh của chính trường đó. Sự việc này cho thấy rõ nguy cơ về tính khách quan và nghiêm trọng của các tiêu cực trong tổ chức thi.

Ở các quốc gia phát triển, kỳ thi tuyển sinh có tính cạnh tranh cao đều coi trọng yếu tố độc lập trong tổ chức. Thí sinh thường không thi tại trường mình đang học, và đội ngũ giám sát được điều động theo nguyên tắc khách quan, qua đó giảm thiểu tối đa các mối quan hệ ảnh hưởng đến kết quả.

Trong quá khứ, một số địa phương như Thừa Thiên-Huế đã tổ chức thi liên trường toàn tỉnh, di chuyển thí sinh về TP.Huế để thi, nhằm đảm bảo tính khách quan và nghiêm túc của kỳ thi. Các điểm thi liên trường ở TP.HCM, Hà Nội và nhiều tỉnh đồng bằng cũng góp phần hạn chế tiêu cực, bởi cán bộ, giám thị được điều động từ nhiều đơn vị khác nhau, giúp giảm thiểu tác động của các mối quan hệ quen biết.

Tuy nhiên, việc tổ chức điểm thi riêng từng trường, đặc biệt khi cơ chế điều động cán bộ không đủ độc lập, dễ dẫn đến hậu quả mất công bằng. Không phải vì đội ngũ giáo viên thiếu trách nhiệm, mà vì hệ thống tổ chức cần thiết kế theo nguyên tắc phòng ngừa tiêu cực rõ ràng hơn.

Sau kỳ thi 2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần tiến hành tổng kết, đánh giá toàn diện về mô hình tổ chức thi tại Việt Nam. Phải trả lời rõ ràng, dựa vào dữ liệu thực tiễn, mô hình nào đảm bảo tốt hơn về tính độc lập, hiệu quả giám sát và khả năng phòng chống tiêu cực. Đồng thời, cần đẩy mạnh điều động cán bộ giám sát, lãnh đạo điểm thi và thanh tra theo hướng độc lập hơn, sử dụng công nghệ và phân tích dữ liệu để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

GIẢI PHÁP CHO GIAI ĐOẠN SÁU Năm TỚI

Trong lộ trình tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT sau 2026, cần đổi mới mô hình tổ chức theo hướng tăng tính độc lập và minh bạch. Thay vì để mỗi trường tự tổ chức điểm thi, nên ghép thí sinh của 2-4 trường THPT hoặc trung tâm GDTX cùng khu vực để hạn chế tình trạng thí sinh cùng trường, cùng lớp thi chung. Chính sách hỗ trợ đi lại, ăn ở cho học sinh vùng khó cũng nên được đẩy mạnh, nhằm tạo điều kiện thuận lợi và công bằng hơn.

Toàn bộ quy trình phân công lãnh đạo điểm thi, cán bộ coi thi, thư ký và phòng thi cần được thực hiện thông qua phần mềm bốc thăm ngẫu nhiên, nhằm đảm bảo sự khách quan và không bị ảnh hưởng bởi các mối quan hệ cá nhân. Hình thức giám sát độc lập cũng cần được tăng cường thông qua thanh tra của Bộ GD-ĐT hoặc liên tỉnh, kết hợp camera tại các khu vực bảo quản đề thi và bài thi, cùng các kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu bất thường. Sau mỗi kỳ thi, phân tích dữ liệu để phát hiện những bất thường về phổ điểm, tỷ lệ điểm cao, mối tương quan giữa điểm học bạ và điểm thi là điều cần thiết để kịp thời xử lý các sai phạm.

Ngoài ra, cần xác định rõ trách nhiệm của các cá nhân liên quan, như chủ tịch UBND tỉnh, giám đốc Sở GD-ĐT hoặc trưởng điểm thi, khi xảy ra các vi phạm, qua đó nâng cao tính răn đe và siết chặt kỷ luật trong tổ chức thi cử.