Chủ sở hữu đập, hồ chứa và hậu quả xả lũ: Ai phải chịu trách nhiệm khi thiên tai xảy ra?

Trong những tháng gần đây, những trận lũ chồng lũ, bão chồng bão đã gây thiệt hại nặng nề cho cuộc sống người dân Việt Nam. Theo số liệu của Cục Quản lý đê điều và phòng chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), tính đến ngày 24.11, thiệt hại do thiên tai đã khiến 409 người chết và mất tích, hơn 727 người bị thương, hơn 337.000 nhà bị sập hoặc hư hỏng, tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 85.099 tỉ đồng. Trong bối cảnh đó, các vụ xả lũ từ các nhà máy thủy điện, đặc biệt là thủy điện Sông Ba Hạ và Đồng Nai 5, đã góp phần làm gia tăng thiệt hại và gây tranh cãi về trách nhiệm của các chủ sở hữu công trình.

THỦY ĐIỆN XẢ LŨ GÂY THIỆT HẠI: AI PHẢI CHỊU TRÁCH NHIỆM?

Trong tháng 11.2025, thủy điện Sông Ba Hạ đã vận hành xả lũ với lưu lượng trên 16.000 m3/giây, dẫn đến ngập lụt nặng nề tại khu vực hạ du. Ngoài ra, từ đêm 20.11 đến chiều 22.11, thủy điện Đồng Nai 5 – TKV tiến hành xả tràn điều tiết hồ chứa, làm mực nước sông Đồng Nai dâng cao đột biến, gây ngập lụt rộng rãi tại xã Đak Lua. Ước tính thiệt hại ban đầu của người dân tại khu vực này khoảng 40 tỉ đồng. Bà Nguyễn Thanh Hiền, Chủ tịch UBND xã Đak Lua, cho biết: Không nhận được thông báo chính thức từ công ty thủy điện Đồng Nai 5 – TKV về việc xả tràn, khiến chính quyền địa phương bị động trong công tác ứng phó.

Phản hồi lại, ông Trần Thanh Hải, Phó giám đốc Công ty thủy điện Đồng Nai 5 – TKV, cho biết: Chính quyền xã phản ánh không nhận được thông báo chính thức, cần xem xét công tác truyền đạt thông tin nội bộ của địa phương. Đối với vấn đề này, luật sư Hà Hải, Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM, nêu rõ rằng pháp luật đã có quy định rõ về trách nhiệm của chủ sở hữu đập thủy điện trong việc vận hành, điều tiết và thông báo xả lũ. Theo Điều 25, 26 Nghị định 114/2018 của Chính phủ về quản lý an toàn đập, hồ chứa nước, chủ sở hữu công trình phải lập và cập nhật phương án ứng phó và phải có nghĩa vụ dự đoán hậu quả của mỗi lưu lượng xả lũ đối với khu vực hạ du.

Luật sư nhấn mạnh: chủ sở hữu đập phải hiểu rõ hậu quả, đánh giá tác động của việc xả lũ và thực hiện đầy đủ các quy trình pháp luật về đảm bảo an toàn. Trong trường hợp gây thiệt hại, người dân có quyền yêu cầu hỗ trợ, bồi thường vật chất, tinh thần theo quy định của Bộ luật Dân sự. Đồng thời, từ Nghị quyết số 205/2025 của Quốc hội, Viện kiểm sát có thể đại diện người dân khởi kiện các tổ chức, cá nhân gây thiệt hại do xả lũ trái pháp luật.

PHÂN BIỆT GIỮA HỖ TRỢ VÀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ

Luật sư Hoàng Hà của Công ty luật TNHH MTV Thiên Quý phân tích rõ: cần phân biệt rõ giữa hỗ trợ sau thiên tai và trách nhiệm bồi thường dân sự. Nếu hồ chứa vận hành, xả lũ không đúng quy trình đã được phê duyệt, hoặc chính quyền không cảnh báo kịp thời, không sơ tán dân theo phương án đã phê duyệt, thì có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý và bồi thường dân sự.

Theo Bộ luật Dân sự 2015, ai có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại đều phải bồi thường. Hồ chứa, nhà máy thủy điện là công trình nguồn nguy hiểm cao độ nên chủ sở hữu hoặc người quản lý phải có trách nhiệm bồi thường khi gây ra thiệt hại, trừ khi có tình huống bất khả kháng hoặc đẩy đến tình thế cấp thiết. Trong trường hợp xả lũ gây thiệt hại mà không đúng quy trình, chính quyền và chủ hồ chứa có thể phải chịu trách nhiệm về mặt pháp lý.

Điều kiện trách nhiệm còn dựa trên việc có thực thi đúng quy trình, có thông báo, cảnh báo và phối hợp tốt với chính quyền địa phương không. Trường hợp thiệt hại xảy ra do mưa lũ vượt mức thiết kế, mang tính chất bất khả kháng, các chủ thể vận hành đúng quy trình và có cảnh báo đầy đủ thì không phải bồi thường hết mức, mà có thể nhận hỗ trợ từ nhà nước theo các chính sách hỗ trợ, như hỗ trợ cây trồng, vật nuôi, hoặc ngân sách phòng chống thiên tai.

KHI NÀO NGƯỜI VI PHẠM BỊ XỬ LÝ HÌNH SỰ?

Các luật sư nhấn mạnh rằng, để xử lý hình sự những tổ chức, cá nhân gây thiệt hại từ việc xả lũ trái phép, người dân cần tích lũy chứng cứ rõ ràng như hình ảnh, video về thiệt hại, kết quả định giá tài sản, biên bản kiểm kê. Trong trường hợp chủ hồ chứa hoặc các cá nhân liên quan có hành vi cố ý hoặc sơ suất gây hậu quả nghiêm trọng, gây thiệt hại về tài sản, tính mạng, thì còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh như thiếu trách nhiệm, gây hậu quả nghiêm trọng hay gây thiệt hại tài sản nhà nước.

Luật sư Nguyễn Thị Kim Vinh phân tích rõ: Các tội danh liên quan như tội thiếu trách nhiệm theo Điều 360 bộ luật Hình sự (có thể bị xử phạt đến 12 năm tù) hoặc tội gây thiệt hại đến tài sản nhà nước theo Điều 179 (tối đa 10 năm tù), đều dựa trên mức độ thiệt hại và mức độ vi phạm về trách nhiệm của người gây ra thiệt hại. Trong trường hợp này, các chủ thể có thể bị xử lý hình sự nếu hành vi của họ có tính cố ý hoặc quá sơ suất gây hậu quả lớn.

Tóm lại, những thiệt hại do xả lũ trái quy trình và thiếu trách nhiệm không chỉ ảnh hưởng lớn đến cuộc sống người dân mà còn đặt ra nhiều vấn đề pháp lý phức tạp, yêu cầu cả chính quyền, chủ sở hữu thủy điện và các cơ quan liên quan phải nâng cao ý thức trách nhiệm, đáp ứng đủ quy định của pháp luật để hạn chế tối đa thiệt hại và đảm bảo quyền lợi cho cộng đồng.