Nếu bạn còn chưa biết về cụm từ “brain rot” (thối não), thì chúc mừng! Có thể bạn chưa mắc phải căn bệnh này. Thực tế, “brain rot” là tiếng lóng mô tả ý tưởng rằng việc sống quá nhiều trên mạng xã hội đang gây hại cho hoạt động của bộ não. Nó biểu thị cảm giác như vừa thoát khỏi thế giới ảo để thở sau khi dành hàng giờ lướt các nội dung kém chất lượng hoặc chính nội dung đó. Thuật ngữ này có thể được sử dụng dưới dạng danh từ, động từ hoặc tính từ, tùy vào mức độ “thối não” của bạn.

Trong một thuật ngữ nghe có vẻ ngớ ngẩn, vẫn tồn tại một phần sự thật quan trọng, theo Catherine Price, tác giả cuốn sách How to Break Up With Your Phone. Bà chia sẻ rằng: “Điều chúng ta cần quan tâm là nguyên nhân thật sự đằng sau các hiện tượng này, và rõ ràng, điện thoại thông minh đang góp phần làm bộ não chúng ta dễ bị phân tâm hơn.”

LIỆU ĐIỆN THOẠI CÓ ĐANG LÀM NÃO CHÚNG TA THỐI RỮA?

Price cho biết rằng từ khi xuất bản cuốn sách của mình, bà đã ghi nhận hàng nghìn người gặp khó khăn trong việc giữ sự tập trung. Những người yêu thích đọc sách giờ đây cảm thấy không thể hoàn thành một quyển sách vì điện thoại làm trầm trọng thêm xu hướng dễ bị phân tâm vốn đã tồn tại trong chúng ta. Bà nhận định rằng đây chính là nguyên nhân dẫn đến nhiều cảm giác căng thẳng, mệt mỏi ngày càng gia tăng.

Nghiên cứu cho thấy việc lướt video ngắn trên TikTok, Instagram hay YouTube Shorts đang ảnh hưởng tiêu cực tới khả năng chú ý, trí nhớ và sức khỏe tâm thần của con người. Một phân tích tổng hợp các tài liệu khoa học gần đây cho thấy xu hướng gia tăng sử dụng video dạng ngắn có liên hệ với suy giảm nhận thức và tăng lo âu. Bộ não của chúng ta vốn dễ bị phân tâm do đã được lập trình để phản ứng nhanh với các tiếng động xung quanh – từ tiếng xe nổ ống pô đến súng bắn – khiến chúng ta luôn trong trạng thái cảnh giác cao.

Vấn đề là, những gián đoạn liên tục, dù qua thông báo điện thoại hay thao tác chuyển đổi qua các chủ đề khác nhau, đều làm phân mảnh khả năng tập trung của chúng ta. “Ngay cả khi xem một video hướng dẫn dài 20 phút trên YouTube, bạn cũng cảm thấy khó chịu vì nó đòi hỏi nhiều sự chú ý hơn,” theo nhà khoa học Nataliya Kos’myna thuộc MIT.

HẬU QUẢ DÀI HẠN VÀ TƯƠNG LAI KHÔNG RỎ RÀNG

Câu hỏi về tác động lâu dài của việc sử dụng quá nhiều điện thoại vẫn còn nhiều tranh cãi. Jason Chein, giáo sư tâm lý học và khoa học thần kinh tại Đại học Temple, chia sẻ rằng có những vùng nhất định trong não dường như có sự khác biệt rõ rệt ở những người dành nhiều thời gian sử dụng mạng xã hội hay điện thoại. Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng mối tương quan này chưa chắc đã là nguyên nhân trực tiếp của các thay đổi đó. Có thể những người dễ bị phân tâm hơn vốn đã có xu hướng dành nhiều thời gian hơn trên mạng xã hội.

Một nghiên cứu năm 2025 đăng trên tạp chí Translational Psychiatry đã khảo sát hơn 7.000 trẻ em và phát hiện rằng việc sử dụng màn hình quá mức có thể liên quan đến việc giảm độ dày của vỏ não ở một số vùng – phần ngoài cùng của não, chịu trách nhiệm các hoạt động như tư duy cao cấp, ghi nhớ, ra quyết định. Chuyên gia Mitch Prinstein nhận xét rằng vỏ não đặc biệt quan trọng trong việc kiểm soát hành vi và chống lại sự gây nghiện. Ông cũng đề cập đến việc sử dụng màn hình vào ban đêm làm giảm chất trắng trong não, đặc biệt trong giai đoạn vị thành niên, thời điểm quan trọng để phát triển các kết nối thần kinh.

Thói quen dùng điện thoại nhiều cũng liên hệ với các triệu chứng của rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), đồng thời làm giảm chất lượng giấc ngủ, vốn rất cần thiết cho sự phát triển trí tuệ của trẻ nhỏ và thanh thiếu niên. Không đủ giấc ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của chất trắng và khả năng tư duy phức tạp, mang lại những hậu quả lâu dài cho trí tuệ.

Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động trên màn hình đều gây hại như nhau. Một nghiên cứu mới đây đã so sánh giữa việc trẻ em chỉ dùng điện thoại để liên lạc và giải trí, không sử dụng mạng xã hội, với những trẻ hạn chế sử dụng điện thoại hoặc bỏ mạng xã hội – kết quả cho thấy, thời gian sử dụng tương tự nhưng tác động không giống nhau. Điều này nhấn mạnh rằng chất lượng hoạt động mới quan trọng hơn lượng thời gian.

CHẤT LƯỢNG DÙNG CÔNG NGHỆ QUAN TRỌNG HƠN

Kos’myna đã quan sát sinh viên của mình sử dụng chatbot trí tuệ nhân tạo (AI) để hoàn thành bài tập và nhận ra ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng ghi nhớ và hoạt động của não. Trong cuộc nghiên cứu, nhóm thực hiện ban đầu cho sinh viên làm bài luận theo hai cách: một nhóm tự lực (không dùng AI), nhóm còn lại dùng chatbot AI, và một nhóm thoải mái sử dụng AI không hạn chế. Kết quả cho thấy, sinh viên dùng chatbot ghi nhớ ít hơn, ít khả năng trích dẫn thông tin từ bài luận của chính mình. Đồng thời, hoạt động của các vùng não liên quan đến kết nối chức năng cũng giảm rõ rệt.

“Chúng tôi đo lường sự kết nối giữa các vùng của não, tức là khả năng các khu vực này ‘trò chuyện’ với nhau,” Kos’myna giải thích. “Kết quả cho thấy, khi dùng AI quá nhiều, não của các sinh viên hoạt động ít hơn, giảm khả năng liên kết nội bộ các vùng chức năng.” Đây chính là dấu hiệu của việc giảm khả năng tư duy độc lập và linh hoạt của bộ não.

LÀM GÌ ĐỂ NÃO KHỎE VÀ PHÁT TRIỂN BÌNH THUỴ

Những khuyến cáo để bảo vệ bộ não khỏi tác động tiêu cực của màn hình và mạng xã hội đều rất đơn giản. Không sử dụng điện thoại trong phòng ngủ để đảm bảo giấc ngủ ngon, vì đây là yếu tố quan trọng nhất giúp duy trì sức khỏe thần kinh, đặc biệt là ở trẻ em và thanh thiếu niên. Nên sạc điện thoại ở khu vực khác, không gần giường, và thay thế bằng đồng hồ báo thức truyền thống.

Ngoài ra, cần có ý thức khi dùng chatbot hay các công cụ AI. Hãy luôn đặt ra câu hỏi về lợi ích và chi phí của việc phụ thuộc vào công nghệ. “Muốn phát triển kỹ năng, bạn phải tự mình thực hành chứ không thể trông đợi vào các giải pháp dễ dàng,” Kos’myna nhấn mạnh. Điều độ và kiểm soát thời gian sử dụng màn hình là chìa khóa để tránh bị rối loạn tâm thần, mất tập trung hay lệ thuộc.

Cuối cùng, để giúp trí não phát triển bình thường, chúng ta cần chấp nhận những thử thách, tránh quá dễ dàng trong các hoạt động hàng ngày. Các chuyên gia khuyên nên tạo điều kiện cho bộ não đối mặt với những thử thách, tranh đấu và học hỏi từ chúng – đó là cách tốt nhất để duy trì và phát triển trí tuệ trong kỷ nguyên số.