GIÁ TRỊ CẢM XÚC TRONG THẾ GIỚI SỐ: KHI TRẺ EM GẶP NGHỈA TRÁI TRONG ĐỒNG HỒNG ẢO

Một thế hệ trẻ em đang ngày càng lớn lên trong môi trường số hóa, nơi mà các nội dung vô tri, thiếu giáo dục và mang tính giải trí rẻ tiền chiếm phần lớn thời gian. Điều này không chỉ đơn thuần gây ra những kỹ năng xã hội yếu kém, phản ứng lúng túng, mà còn đe dọa đến sự phát triển toàn diện của trẻ nhỏ, nhất là khả năng xử lý tình huống thực tế, phản xạ cảm xúc và khả năng đồng cảm.

CHỨNG MINH VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NỘI DUNG “VÔ TRI”

Theo TS. tâm lý học Robert K. Dobbins (Đại học California), việc trẻ tiếp nhận thông tin qua các video ngắn, lặp đi lặp lại, tạo ra vòng phản ứng dopamine gây nghiện, khiến não bộ trẻ lập trình để tìm kiếm cảm xúc tức thì thay vì phát triển khả năng tập trung, tư duy phản biện hay kiên nhẫn. Hậu quả là các em gặp khó khăn trong việc duy trì sự chú ý dài hạn, gặp trở ngại khi đọc sách, xem phim dài hay nghe kể chuyện trọn vẹn.

Đặc biệt, trong các tình huống khẩn cấp như người gặp nạn, trẻ thường thể hiện phản ứng thờ ơ, thiếu khả năng hành động phù hợp. Đây không phải là vô cảm, mà là do môi trường số đã làm méo mó phản xạ tự nhiên, khiến các em dễ bị “bẻ vụn” cảm xúc và ứng xử không phù hợp với đời thực.

XÓI MÒN RANH GIỚI THỰC VÀ ẢO

Các video kịch tính, sốc hoặc hài hước có thể làm trẻ hiểu lầm về thực tế. Ví dụ, những hình ảnh giả vờ cãi nhau hay hành vi thiếu tôn trọng, vốn chỉ là diễn xuất, lại dễ khiến trẻ xem như hành động bình thường hoặc đáng hoan nghênh. Theo một nghiên cứu của Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Mỹ, khả năng phân biệt thực-ảo của trẻ dưới 8 tuổi còn chưa hoàn thiện. Khi tiếp xúc quá nhiều nội dung ảo, trẻ dễ bị “lóa mắt”, không rõ đâu là hành vi đúng hay sai, dễ dẫn đến những phản ứng phản kháng hoặc tự vệ thiên lệch, có thể gây nguy hiểm trong đời sống thực tế.

TRÍ TUỆ CẢM XÚC VÀ KHẢ NĂNG ĐỒNG CẢM BỊ SỦI MỘN

Trí tuệ cảm xúc và khả năng đồng cảm phát triển dựa trên các tương tác xã hội trực tiếp. Tuy nhiên, các video ngắn tập trung vào cảm xúc sốc, vui nhộn và ít chiều sâu khiến trẻ mất cơ hội luyện tập thấu cảm. Thay vì hiểu nỗi đau hay cảm xúc của người khác, trẻ quen với cảm giác tức thì, giúp bề mặt cảm xúc phát triển nhanh hơn nhưng lại làm mòn khả năng cảm nhận sâu sắc và chia sẻ cảm xúc chân thực.

Chuyên viên tư vấn tâm lý Lê Khanh cho biết, các nền tảng như TikTok hay YouTube hiện nay tràn ngập các đoạn clip được chỉnh sửa hoặc tạo dựng bằng AI, kích thích cảm xúc bằng các cảnh giả tưởng, siêu thực. Chính điều này dẫn đến việc nhiều trẻ chìm đắm trong thế giới ảo, gần như bị bỏ rơi trong môi trường xã hội thực, dễ bị thao túng tâm lý, kiểm soát cảm xúc và rối loạn hành vi.

HẬU QUẢ CỦA VIỆC THEO DÕI NỘI DUNG SÀN LẠNH

Các nội dung giải trí kiểu này tạo ra những kích thích cảm xúc tức thời mà không cần suy nghĩ về tính hợp lý hay hậu quả. Khi thói quen này kéo dài, trẻ dễ chấp nhận những cảm xúc tiêu cực, phi lý, và thậm chí trở nên thụ động trước các tình huống phức tạp của thực tế cuộc sống. Tình huống như ứng xử khi gặp người gặp nạn hay cần giúp đỡ, trẻ thường thể hiện phản ứng không phù hợp, do phản xạ bị méo mó do môi trường số.

NGUỒN GỐC VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI

Không phải lỗi của trẻ khi bị truy đuổi bởi nội dung vô nghĩa, thiếu giáo dục. Trong bối cảnh gia đình bận rộn, phụ huynh ít có thời gian hướng dẫn và giám sát, điện thoại trở thành vật bất ly thân, và các nội dung giải trí không lành mạnh trở thành phương tiện chính để trẻ tránh né sự tương tác thực tế.

Chuyên gia Lê Khanh nhấn mạnh, các biện pháp cấm đoán hay cấm truy cập chưa đủ để giải quyết triệt để vấn đề, điều quan trọng cần là tạo ra môi trường tích cực, nơi các em cảm thấy được lắng nghe, tôn trọng và có cơ hội sáng tạo, phát triển năng lực cảm xúc. Việc xây dựng sân chơi lành mạnh, hoạt động thực tiễn giúp trẻ có thể xem các hoạt động như chơi game, xem video sống ảo như một dạng giải trí bình thường nhưng không gây ảnh hưởng xấu.

TẠO RA MÔI TRƯỜNG GIA ĐÌNH VÀ XÃ HỘI VỮNG CHẮC

Trách nhiệm của cha mẹ và cộng đồng là thiết lập môi trường lành mạnh, giúp trẻ nhận thức rõ giá trị cảm xúc, rèn luyện khả năng tự chủ và phản xạ phù hợp trong các tình huống thực tế. Việc này giống như rèn luyện sức khỏe, cần thời gian, công sức và ý thức lâu dài. Khi các em được mở rộng các hoạt động phù hợp sở thích, được tôn trọng và thấu hiểu, nguy cơ chìm đắm trong thế giới ảo sẽ giảm đi đáng kể.

Chỉ khi các thế hệ cha mẹ, nhà trường và xã hội chung tay xây dựng một môi trường phù hợp, thì trẻ mới có thể phát triển toàn diện, vừa tự chủ cảm xúc, vừa giữ vững giá trị cốt lõi của con người trong kỷ nguyên số.