BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG: VẾT THƯƠNG TRONG TRÁI TIM TRẺ EM VÀ GÓC NHÌN CẦN THAY ĐỔI

Chỉ trong vòng vài tuần, liên tiếp xảy ra các vụ việc bạo lực trong trường học khiến xã hội không khỏi bàng hoàng và lo lắng. Một nam sinh lớp 8 đâm và lạnh lùng bế rồi thả bạn xuống hồ, một học sinh lớp 10 ở Thanh Hóa tử vong sau năm ngày bị nhóm bạn đánh hội đồng, và một nữ sinh lớp 8 tại TP.HCM bị bạn kéo vào nhà vệ sinh đánh gãy ba xương sườn. Những đứa trẻ này còn chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thế nhưng chúng đã biết cách hành xử như những kẻ trừng phạt người khác. Người lớn đành thẫn thờ hỏi nhau: “Tại sao chúng lại có thể tàn nhẫn đến thế?”, nhưng câu hỏi đúng hơn có lẽ là: “Xã hội đã dạy cho chúng điều gì khiến chúng xem bạo lực như một ngôn ngữ để bắt nạt và trừng phạt người khác?”.

Trường học vốn là nơi an toàn, nơi để trẻ nhỏ phát triển toàn diện. Nhưng hiện tại, nó lại là nơi tồn tại những vết thương khó lành. Bạo lực học đường không kết thúc khi tiếng chuông tan hoặc khi được can thiệp của người lớn. Nó âm thầm tồn tại trong nỗi sợ của các nạn nhân, trong cảm giác tội lỗi mơ hồ của những kẻ gây ra, và trong sự hoang mang của những người trưởng thành. Những vết thương ấy vẫn còn đó, chưa thể khâu lại, vì chưa ai đủ để mở lòng chữa lành.

Những vết thương trong tâm lý và thể chất của các nạn nhân

Các tổn thương thể chất như gãy xương, rạn sườn, xuất huyết não đã có y bác sĩ ghi nhận rõ ràng qua các hình ảnh và chẩn đoán. Tuy nhiên, không có thiết bị y học nào đo lường được nỗi sợ hãi, ám ảnh tâm lý bám lấy các em sau những vụ bạo lực đó. Một cú đánh có thể chỉ diễn ra trong tích tắc, nhưng dư chấn của nó kéo dài hàng năm, thậm chí cả đời. Đối với trẻ em từng là nạn nhân, điều làm chúng bận tâm không phải là vết thương thể xác, mà là khoảnh khắc nhận ra thế giới này không thật sự an toàn. Qua những lần bị bắt nạt, các em biết rằng mình chỉ có thể đến trường để phòng vệ chứ không còn để học tập. Trong nỗi sợ ấy, các em sống trong nỗi lo nói sai, sợ bị để ý, sợ trở thành nạn nhân của quyền lực nhóm hay kẻ bắt nạt. Nỗi sợ đó âm thầm gặm nhấm niềm tin vào chính mình và khả năng kết nối xã hội.

Hậu quả còn kéo dài khi các em hình thành “phiên bản mới” của chính mình – khép kín, rụt rè hoặc ngược lại, dễ nổi nóng và gây tổn thương. Có em thu mình lại, cố gắng biến mất khỏi các hoạt động xã hội hay lớp học nhóm, có em lại trở nên thô ráp, sẵn sàng phản kháng một cách thái quá. Tất cả đều xuất phát từ nỗi sợ bị làm tổn thương thêm, là hậu quả của việc không được lắng nghe hay xử lý phù hợp.

Khi người lớn nói “qua rồi, đừng nhắc lại nữa”, họ không hiểu rằng trẻ con không bao giờ quên. Nỗi sợ có trí nhớ dai dẳng, nó có thể trồi lên khi đứa trẻ nghe tiếng cánh cửa đóng mạnh, khi ai đó nói “đừng yếu đuối nữa”, hoặc khi bị tách khỏi nhóm bạn mới. Nỗi sợ đó biến thành những vết sẹo tâm lý, ảnh hưởng đến cách các em trưởng thành – từ việc trở nên thận trọng, hoài nghi, mất niềm tin vào lòng tốt, đến việc dễ dùng bạo lực để bảo vệ chính mình hoặc để chứng tỏ quyền lực.

Tuổi thiếu niên còn là giai đoạn định hình bản ngã. Khoảng thời gian này, trải nghiệm bị làm nhục, bêu xấu có thể cài vào tâm trí các em một câu trả lời sai lệch: “Tôi là kẻ yếu, xấu xí”. Những câu trả lời này theo các em qua suốt các chặng đường trưởng thành, chi phối cả các mối quan hệ sau này. Không ít nạn nhân còn rơi vào trạng thái trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ, hoặc có những suy nghĩ tự hủy hoại chính mình khi cảm thấy “không thể thoát ra”. Bạo lực học đường, hơn hết, là tác nhân biến đổi đường đời của trẻ, bẻ cong bản ngã và tiềm năng của các em nếu không có sự can thiệp đúng đắn để chữa lành vết thương.

VẾT THƯƠNG TỪ “THỦ PHẠM”: KHI GỐC RỄ CỦA HÀNH VI BỊ BUỘC RÁP ĐẦY NHỮNG VẾT NỨT

Những “thủ phạm” gây ra bạo lực không sinh ra đã muốn làm đau người khác. Thực tế, phần lớn các em đều mang trong mình những vết nứt tâm hồn – mà người lớn đôi khi chưa nhận ra. Có em chứng kiến cha mẹ ứng xử bằng bạo lực hay lời lẽ thô bạo, vô thức học theo để rồi coi đó là cách thể hiện quyền lực, kiểm soát. Có em sống trong môi trường gia đình đầy sự quát mắng, lạnh lẽo. Có em chưa từng bị đánh đập, nhưng lại chịu đựng hình thức bạo lực tâm lý: sự im lặng, thiếu quan tâm, sự thờ ơ của người lớn. Những cảm xúc bị đè nén, như giận dữ, cô đơn, xấu hổ, tích tụ qua thời gian, đến khi quá tải sẽ trào ra bằng hành động bạo lực hoặc phản kháng mạnh mẽ.

Trong tuổi dậy thì, các em muốn được thấu hiểu, nhưng cũng sợ bị phán xét. Khi không có sự cảm thông từ gia đình, các em sẽ tìm kiếm sự công nhận ở xã hội bên ngoài – từ bạn bè, mạng xã hội hay đám đông. Trong những nhóm nhỏ này, quyền uy về thể chất hoặc quyền lực tập thể trở thành “tiền tệ” để các em cảm thấy được tồn tại, có chỗ đứng. Hành động bạo lực không xuất phát từ bản chất xấu xa, mà là cách thể hiện nhu cầu được gắn kết – một nhu cầu rất con người.

Tuy nhiên, trách nhiệm không chỉ đặt lên vai các em. Phải công nhận rằng, những hành xử của các thế hệ trưởng thành cũng góp phần hình thành những hành vi đó. Những câu nói châm chọc, lời mỉa mai, thái độ đáng sợ trong các phản ứng hằng ngày đã dạy cho trẻ rằng “sẽ thắng nếu làm người khác sợ”. Trong bối cảnh đó, trẻ bắt chước và thử lại những cách đe dọa, kiểm soát – coi đó như một phương cách để tự bảo vệ bản thân khỏi cảm giác yếu đuối hoặc lạc lõng.

Các biện pháp xử phạt như đình chỉ, hạ hạnh kiểm hay phê phán công khai chỉ mang tính tạm thời, thậm chí có thể khiến trẻ im lặng hoặc phản kháng lâu hơn. Không phải vì trẻ không hiểu, mà vì các em chưa nhận được sự lắng nghe, hướng dẫn để sửa chữa. Người lớn cần tạo ra các cuộc đối thoại thực chất, giúp các em nhận ra nỗi đau mình gây ra, đồng thời hiểu rõ cảm xúc của chính mình – từ đó tránh hành xử theo phản xạ tiêu cực trong tương lai.

Chấm dứt bạo lực phải bắt nguồn từ các nguyên nhân sâu xa. Phần lớn trẻ hành xử bạo lực không vì thích gây đau, mà vì không biết cách đối diện cảm xúc tiêu cực, bị xem thường hoặc bị bỏ rơi. Nhiều em phản ứng bằng hành động trái chiều để tự vệ hoặc để khẳng định vị trí trong cộng đồng nhỏ của mình. Nếu chỉ dừng lại ở hình phạt, chúng ta chỉ đang che đậy mầm mống của vấn đề, chứ chưa thực sự giải quyết gốc rễ.

Chữa lành vết thương không chỉ đơn giản là xoa dịu hay phủ nhận. Đó là quá trình giúp các em nhận diện rõ nguyên nhân, hành động và hậu quả của chính mình. Cần xây dựng môi trường an toàn, nơi các em có thể thẳng thắn thổ lộ cảm xúc, gọi tên nỗi sợ và trách nhiệm của bản thân mà không sợ bị kỳ thị. Chỉ khi các em hiểu vì sao hành xử theo cách đó, cảm nhận được nỗi đau của người khác và biết cách sửa sai, bạo lực mới thực sự có khả năng chấm dứt.

Tăng cường cảm thông và tự kiểm soát trong mỗi cá nhân chính là chìa khóa để xã hội phòng tránh các chu kỳ bạo lực lặp lại. Đứa trẻ cần được dạy cách đọc cảm xúc của chính mình và người khác, để chúng không còn phản ứng theo bản năng tiêu cực nữa. Khi đó, vòng tròn bạo lực sẽ bắt đầu dừng lại – không vì sợ hãi, mà vì hiểu và cảm thông.

VẾT THƯƠNG CỦA NGƯỜI LỚN VÀ CÁCH ĐỊNH HƯỚNG MẠNH MẼ HƠN

Điều đáng buồn là, không chỉ các em nhỏ mới chịu ảnh hưởng của môi trường xung quanh mà ngay cả người lớn cũng mang trong mình những vết thương riêng. Trong các cuộc trò chuyện thường ngày, người trưởng thành thường truyền tải các hình ảnh, thái độ đầy sức nặng về quyền lực và kiểm soát – thể hiện qua cách họ giao tiếp, phản ứng khi gặp áp lực. Những lời lẽ mỉa mai, việc đe dọa hay thậm chí là cử chỉ mạnh mẽ đều gửi đi thông điệp rằng ai làm cho người khác sợ sẽ thắng. Trẻ nhìn, ghi nhớ và bắt chước những điều ấy trong các môi trường gần nhất: sân trường, cộng đồng.

Người lớn thường nghĩ rằng họ đã “nói”, đã dạy, nhưng thực ra trẻ không hề “nghe”. Những bữa ăn gia đình, những câu chuyện, những phản ứng nhỏ nhặt đều là nơi hình thành nên cách trẻ phản ứng trong các tình huống căng thẳng. Trong khi đó, nhiều cha mẹ và giáo viên quá bận rộn, không đủ thời gian dành để lắng nghe hoặc chia sẻ chân thành. Do đó, dù sống chung trong gia đình hay cộng đồng, trẻ vẫn cảm thấy cô đơn và bị bỏ rơi cảm xúc. Có em bắt chước y nguyên cách cư xử của người lớn, thậm chí còn tồi tệ hơn, hoặc thu mình lại, không phản ứng gì. Khi cảm xúc bị đè nén quá lâu, bạo lực trở thành dạng thức duy nhất để bộc lộ.

Chính các tổn thương chưa được giải quyết của người lớn cũng góp phần tạo ra môi trường dễ sinh ra bạo lực. Áp lực công việc, lo lắng về tài chính, lo sợ chưa đủ năng lực nuôi dạy con tốt đều khiến các bậc cha mẹ khó có thể kiên nhẫn, đồng cảm. Tuy nhiên, điều quan trọng là thay vì dồn tất cả trách nhiệm vào con, chúng ta hãy bắt đầu từ những hành động nhỏ: xin lỗi khi nóng giận, thiết lập giới hạn rõ ràng, dành thời gian lắng nghe cảm xúc của trẻ. Điều đó sẽ giúp hình thành thế hệ mới cân bằng về cảm xúc và có khả năng kiểm soát tốt hơn.

Không có cách nào hiệu quả hơn việc người lớn xây dựng một môi trường sống lành mạnh, chấp nhận sai lầm và sẵn sàng lắng nghe. Những lớp học về cảm xúc, các không gian bình yên để chia sẻ, thấu hiểu sẽ giúp các em nhỏ cảm nhận được sự an toàn. Chỉ khi người lớn thay đổi chính mình, xã hội mới có thể khâu lành những vết thương đã rách và xây dựng mối quan hệ dựa trên thấu cảm, tôn trọng và trách nhiệm.

CẦN HÀN GIANH CÁC VẾT THƯƠNG ĐỂ XÃ HỘI TIẾP TỤC PHÁT TRIỂN

Thực tế, không vết thương nào tự lành khi bị bỏ mặc trong im lặng. Một cú đánh có thể kết thúc trong tích tắc, nhưng nếu không can thiệp vào tầng sâu tâm lý, các vết rách của cảm xúc và niềm tin sẽ còn đó, âm ỉ, chờ ngày bộc phát trở lại. Việc chữa lành phải bắt đầu từ chính các nạn nhân: cần được nhìn thấy, lắng nghe và gọi đúng tên những cảm xúc của mình. Các chương trình tư vấn tâm lý không chỉ để trấn an mà còn giúp các em hiểu rằng, tổn thương mình gặp phải không phải là lỗi của chính các em.

Trong khi đó, những đứa trẻ gây ra tổn thương cũng cần được hướng dẫn, hỗ trợ để đối diện và chịu trách nhiệm về hành xử của mình. Thay vì phạt cứng hay đẩy ra khỏi vòng tay cộng đồng, các em cần được trở lại cuộc đối thoại, nghe về nỗi đau mình gây ra, tự thẳng thắn chia sẻ nguyên nhân. Đây chính là cách để các em học cách sửa sai, hành xử trong cộng đồng dựa trên nhận thức về hệ quả.

Không kém phần quan trọng là xây dựng lại mối liên hệ giữa gia đình, nhà trường và các em nhỏ. Gia đình cần học lại cách lắng nghe, chia sẻ cảm xúc thật, còn nhà trường cần chuyển từ các biện pháp kiểm soát cứng nhắc sang thúc đẩy đối thoại và thấu cảm. Các lớp học về cảm xúc, các “phòng phục hồi tâm lý” nơi các bên có thể ngồi lại, nói ra và lắng nghe chính là nền tảng để xã hội khâu lành những vết thương đã rách.

Kết quả cuối cùng sẽ chỉ đến khi người lớn chấm dứt việc phán xét, bắt đầu lắng nghe thực sự, và các em nhỏ biết học cách cảm thông, tự kiểm soát. Bạo lực không biến mất vì sợ hãi, mà nó tan biến khi con người biết nhìn nhận nhau như những cá thể cùng biết sai, cùng có khả năng chữa lành vết thương. Chính sự thấu cảm và trách nhiệm mới là nền tảng xây dựng một môi trường phát triển an toàn, lành mạnh cho thế hệ tương lai.