ĐỪNG NÓI PHỤ NỮ “LƯỜI SINH CON” Hãy nhìn nhận đúng về thực tế và các rào cản xã hội
Giáo sư Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Bí thư Thành ủy TP.HCM và tiến sĩ đầu ngành, lên tiếng phản bác lại quan điểm cho rằng phụ nữ Việt Nam nói chung, đặc biệt là phụ nữ TP.HCM, “lười sinh con”. Ông chỉ rõ đó là cách nhìn phiến diện, lệch lạc, quy trách nhiệm cho phụ nữ mà không nhìn nhận đúng các yếu tố kinh tế, xã hội đang ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định sinh con của họ.
Ông Nguyễn Thiện Nhân cho biết, hiện nay phụ nữ không quay lưng với thiên chức làm mẹ, mà họ chỉ còn cân nhắc giữa khát vọng có con và các áp lực từ cuộc sống như thiếu nhà ở, thu nhập thấp, công việc bấp bênh và chi phí nuôi dạy con ngày càng tăng. Ông nhấn mạnh: “Họ hành xử theo quy luật của cuộc sống hiện đại: không thể nuôi con tử tế thì đừng sinh con, khác hoàn toàn với quan niệm xưa cũ rằng trời sinh voi, trời sinh cỏ”.
Dự báo về tình hình dân số của Việt Nam trong năm 2023 cho thấy xu hướng giảm mạnh, nhưng không hề do phụ nữ “lười sinh con”. Thực tế, nhiều gia đình chưa đủ điều kiện để sinh và nuôi con đến trưởng thành một cách tử tế, vì thu nhập thấp không đảm bảo cuộc sống tối thiểu. Ông Nguyễn Thiện Nhân phân tích, nếu mỗi gia đình muốn nuôi hai con đến tuổi trưởng thành, họ cần có mức lương đủ sống, tức khoảng 10 triệu đồng/tháng trở lên, tương đương 20 triệu đồng cho hai người đi làm.
Chênh lệch thu nhập là nguyên nhân chính khiến tỷ lệ sinh thấp. Chính phủ các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc đã nỗ lực hỗ trợ, nhưng vẫn thất bại trong việc tăng sinh do hàng loạt rào cản như gấp đôi chi phí sinh hoạt, thiếu dịch vụ mầm non công lập, bất bình đẳng giới và môi trường lao động chưa thân thiện. Trong khi đó, Indonesia đã xây dựng các chính sách hỗ trợ toàn diện, từ trung tâm chăm sóc gia đình đến phát triển nhà ở, nhằm vực dậy tỷ lệ sinh.
Ngoài nguyên nhân về kinh tế, giáo sư còn nhấn mạnh vai trò của bất bình đẳng giới. Thời gian làm việc kéo dài, gánh nặng việc nhà và chăm sóc con vẫn chủ yếu dồn lên vai phụ nữ, trong khi thu nhập và môi trường làm việc chưa tạo điều kiện thuận lợi để họ an tâm sinh con. Các số liệu khảo sát tại Nhật Bản cho thấy, khi gánh nặng này quá lớn, phụ nữ sẽ có xu hướng trì hoãn hoặc từ bỏ ý định kết hôn và sinh con, phản ứng tự nhiên trước các áp lực xã hội này.
Chúng ta cần thay vì hỏi vì sao phụ nữ “lười sinh con”, hãy đặt câu hỏi tại sao xã hội chưa tạo ra các điều kiện để họ có thể yên tâm sinh và nuôi dưỡng con cái. Chính sách hỗ trợ chỉ là phần nổi, còn trụ cột để duy trì mức sinh cao và bền vững chính là làm sao tạo ra một hệ sinh thái xã hội toàn diện: thu nhập đủ sống, nhà ở phù hợp, dịch vụ giữ trẻ, môi trường lao động thân thiện, và các chính sách chăm sóc y tế xã hội.
Giáo sư Nguyễn Thiện Nhân khẳng định, muốn giải quyết bài toán mức sinh, điều kiện tiên quyết là nâng cao thu nhập người lao động. Năm 2023, lương tối thiểu tại TP.HCM khoảng 4,96 triệu đồng/tháng nhưng mức lương đủ sống là 10 triệu đồng, nghĩa là gấp đôi. Nếu mỗi cặp vợ chồng muốn sinh đủ hai con, họ cần tổng thu nhập khoảng 20 triệu đồng/tháng, tức là phải có một nền kinh tế vững mạnh và chính sách đủ mạnh hỗ trợ.
Dựa trên số liệu tuyển dụng tại TP.HCM trong giai đoạn 2021-2024, phần lớn công việc vẫn thuộc nhóm thu nhập thấp, dẫn đến số con trung bình của lực lượng lao động này chỉ vào khoảng 1,4 – 1,45 con, trùng khớp với mức sinh thực tế của thành phố trong cùng thời kỳ. Điều này phản ánh rõ rằng, nếu thu nhập chưa đủ để nuôi con tử tế, mức sinh sẽ không thể tăng.
TP.HCM đã và đang triển khai các chính sách nhằm thúc đẩy tỷ lệ sinh, như hỗ trợ tiền khi sinh đủ 2 con, chăm sóc cho các đối tượng khó khăn, khuyến khích các dịch vụ sư phạm, khám sức khỏe trước sinh, đồng thời đề xuất các giải pháp dài hạn như nâng cao lương, mở rộng dịch vụ giữ trẻ, kéo dài thời gian nghỉ thai sản, và cải thiện môi trường làm việc.
Kinh nghiệm từ các nước có mức sinh thấp như Nhật Bản, Hàn Quốc cho thấy, hỗ trợ trực tiếp chưa đủ để duy trì mức sinh cao, mà còn phải giải quyết các rào cản lớn khác như chi phí nhà ở cao, thiếu dịch vụ chăm sóc trẻ, bất bình đẳng giới và môi trường lao động chưa phù hợp cho phụ nữ có con. Ngược lại, Indonesia đã áp dụng các chính sách toàn diện, thúc đẩy gia đình bền vững như xây dựng trung tâm hỗ trợ cha mẹ, phát triển nhà ở, để khắc phục tình trạng sinh thấp kéo dài.
Tại TP.HCM, chính quyền địa phương cũng xác định rõ mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống như một cách để thúc đẩy sinh con tự nhiên. Các chính sách mới tập trung vào tăng lương, hỗ trợ y tế, nhà ở, dịch vụ giữ trẻ và tạo môi trường làm việc thân thiện hơn, nhằm xây dựng một cộng đồng có khả năng sinh nhiều hơn mà vẫn đảm bảo chất lượng cuộc sống.
Một điều rõ ràng, nếu không giải quyết được các vấn đề căn bản về thu nhập, nhà ở, dịch vụ xã hội, thì mức sinh sẽ còn tiếp tục đi xuống. Chính vì vậy, xã hội cần có những bước đi căn cơ, hướng tới một môi trường sống lành mạnh, đầy đủ điều kiện để các gia đình cảm thấy yên tâm sinh con, phát triển bền vững trong tương lai.