VUA KIẾN PHÚC – NGƯỜI VUA BẤT ĐẮC DĨ TRONG LỊCH SỬ TRIỀU Nguyễn

Nguyễn Phúc Ưng Đăng, hay còn gọi là vua Kiến Phúc, chính là ví dụ tiêu biểu cho một vị vua trẻ tuổi nhưng lại chịu nhiều bi kịch và tranh đấu trong thời kỳ đầy biến động của triều Nguyễn. Theo thế phả họ Nguyễn Phúc, ông là người sớm hiểu biết, tính tình thận trọng, trang nghiêm và ham thích sách vở, nên được vua Dực Tông Tự Đức yêu thương và tập dượt để nối ngôi, mặc dù tuổi còn nhỏ.

Việc ông chính thức trở thành vua đương nhiên đã phản ánh những diễn biến phức tạp của triều đình khi nhà vua còn nhỏ tuổi, không có quyền hành thực sự. Theo nhà sử học Yoshiharu Tsuboi, việc vua Tự Đức lựa chọn Dục Đức kế vị đã tạo ra một chuỗi loạn lạc trong cung đình Huế. Nguyễn Văn Tường, một thế lực lớn trong triều, muốn Ưng Đăng lên ngai vàng để mở rộng vây cánh của mình. Tuy nhiên, mưu đồ này bị thất bại, và sau đó Tôn Thất Thuyết đã chọn Hồng Dật (vua Hiệp Hòa) làm vua. Không thành công, Nguyễn Văn Tường cuối cùng cũng nhanh chóng tiến cử Ưng Đăng, từ đó ông chính thức nắm quyền.

Sau khi vua Dục Đức bị phế truất, Ưng Đăng rời khỏi Đại Nội để tránh những hiểm họa trong triều, sống trong Khiêm Lăng. Thế nhưng, ngày 28 tháng 11 năm 1883, ông bị người của Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường ép buộc trở lại hoàng cung. Đến ngày 2 tháng 12 năm 1883, ông được tấn phong làm vua với niên hiệu Kiến Phúc, nhưng thực quyền trong tay các phụ chính đại thần.

Thời điểm này, nguy cơ từ phía Pháp đang hiện hữu rõ rệt. Nhận thức được điều đó, các sứ giả Pháp đã yêu cầu tăng cường lực lượng phòng thủ Tòa Khâm sứ Trung Kỳ. Trong bối cảnh đó, Pháp cũng ký kết nhiều hiệp ước mang tính bất lợi, như Hòa ước Giáp Thân năm 1884, cho phép quân Pháp đồn trú trong thành phố Huế và tự do tiếp cận vua mà không có sự can thiệp của triều đình. Tình hình càng trở nên căng thẳng khi các chiến dịch quân sự của Pháp tiến lên phía Bắc, trong khi các lực lượng trung thành với triều Nguyễn như quân Cờ Đen lại chống trả quyết liệt.

Đến tháng 7 năm 1884, vua Kiến Phúc qua đời trong hoàn cảnh bí ẩn, nhiều giả thiết cho rằng ông bị sát hại bởi Nguyễn Văn Tường để loại bỏ đối thủ khó kiểm soát, nhằm đảm bảo quyền lực của nhóm phụ chính. Chính sử đề cập ông chết vì bạo bệnh, nhưng nhiều nhân chứng và nhà nghiên cứu tin rằng đây chính là vụ ám sát có chủ ý.

Người nhà Nguyễn cho rằng, lý do Nguyễn Văn Tường phạm vào tội lỗi này là vì lo ngại vua Kiến Phúc và các thế lực trong hoàng tộc chống lại các chính sách của nhóm chủ chiến, đặc biệt là các điều khoản bất lợi trong hiệp ước Pháp ký kết. Ngoài ra, còn có những cáo buộc về việc Nguyễn Văn Tường đã tư tình với các cung tần, và bị vua Kiến Phúc phát hiện, dẫn đến việc ông bị giết để bịt đầu mối.

Sau cái chết của vua Kiến Phúc, triều thần đã lập Nguyễn Phúc Ưng Lịch, em trai của ông, lên ngôi với niên hiệu Hàm Nghi, mở ra giai đoạn mới của lịch sử triều Nguyễn, còn gọi là thời kỳ “tứ nguyệt tam vương”. Quá trình này phản ánh rõ nét những biến cố lớn, biến động nội bộ và sự thao túng quyền lực trong giai đoạn đầy thử thách của nhà Nguyễn.