Trà cổ thụ Việt Nam đang đứng trước nguy cơ thật sự bị mai một

VN có nhiều vùng trà Shan tuyết cổ thụ, như Suối Giàng (Văn Chấn, Yên Bái cũ; nay thuộc Lào Cai), nơi từng ghi dấu với lễ cúng trà truyền thống từ cuối thập niên 2000. Tại đó, cây trà tổ to lớn, đẹp đẽ, khỏe mạnh nhất vùng từng được tôn vinh là linh hồn của trà Shan tuyết cổ thụ. Nhưng theo thời gian, cây trà lâu đời này đã tắt dần, nhường chỗ cho các cây trồng mới và lễ cúng trà cũng dần phai nhạt. Hiện nay, cây trà tổ cũ đã qua đời, tượng trưng cho quá trình suy thoái của di sản trà quý giá này.

NHỚ VỀ CÁC CÂY TRÀ TỔ NGÀY XƯA

Vào những năm 2000, vùng trà Shan tuyết cổ thụ Suối Giàng trở nên thơ mộng hơn bao giờ hết. Những gốc trà cổ đại khổng lồ, thân hơn người ôm, mọc san sát bên các mái nhà, tựa như một bức tranh thiên nhiên huyền bí. Từ trung tâm xã, chỉ đi bộ khoảng 20 phút vào rừng, người ta có thể bắt gặp “cụ” trà tổ, thân to lớn, đứng sừng sững, uy nghiêm, được định danh là hơn 600 năm tuổi. Thời điểm đó, cây trà còn khỏe mạnh, lá lớn hơn bàn tay, búp mập hình tháp, vươn mình giữa sương khói đất trời. Những ngày đó, lễ cúng trà tổ diễn ra linh thiêng, dưới gốc cây cổ thụ, thầy cúng và người dân làm lễ tạ ơn đất trời, linh thần vì đã ban cho cây trà những điều thiêng liêng, giúp chữa bệnh, nuôi sống cộng đồng.

Trong ký ức, cây trà tổ ngày xưa còn tươi tốt hơn, lá dày hơn, thân cây trơn tru, không bị mối xông hoặc mục nát như bây giờ. Thời điểm đó, cả vùng trà đều gắn bó với tâm linh, các lễ cúng đề cao tinh thần tưởng nhớ công lao của những cây cổ thụ đã gắn bó với cuộc sống người dân suốt bao thế hệ. Nhưng thực tế, những cây trà cổ tại Suối Giàng liên tiếp suy thoái hoặc bị chết do nạn khai thác tràn lan, mối mọt, thậm chí còn bị xâm hại, mất dần linh khí.

KHI CÂY TRÀ TỔ BỊ “THAY THẾ”

Năm 2016, chương trình Bảo tồn Cây di sản Việt Nam do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường tổ chức đã công nhận quần thể hơn 400 “cụ” trà Shan tuyết cổ thụ tại Suối Giàng, tuổi trung bình khoảng 100-300 năm, là cây di sản quốc gia. Tuy nhiên, cây trà tổ cũ của vùng – được khai báo khoảng 600 tuổi, nay đã hỏng nặng, bị mối làm tổ và thân cây mục ruỗng. Thay vì giữ lại, các nhà quản lý và cộng đồng đã quyết định thay “tổ” mới cho phù hợp với đường đi lại, với ý nghĩa giữ gìn biểu tượng truyền thống. Một cây trà mới được tôn vinh là cây di sản, dù chưa thể sánh bằng cây cũ về tuổi đời, vẫn được đặt biển “Cây chè tổ”. Cây trà cổ cũ đã lặng lẽ ra đi, để lại nỗi buồn và những câu chuyện xưa cũ.

HOẠT ĐỘNG LỄ HỘI, TIẾP NỖI ƯỚC NGUYỆN

Dù cây trà tổ cũ đã mất, lễ hội tôn vinh cây chè vẫn diễn ra đều đặn mỗi năm, đặc biệt là lễ hội tháng 11, thu hút nhiều khách tham dự với không khí trang nghiêm và vui nhộn. Thầy cúng Giàng A Lử – người đã cử hành các lễ cúng trong quá khứ – vẫn là người cầm trịch, hướng dẫn các nghi lễ truyền thống. Trong cuộc trò chuyện với chúng tôi, thầy Lử cho biết: “Ngay từ nhỏ, tôi đã theo thầy cúng của làng. Trước đây, chúng tôi cúng rừng, lấy cây cổ thụ trong rừng làm lễ tạ ơn. Giờ, vì rừng bị chặt phá, cây trà cổ nhất còn lại chính là cây trà Shan tuyết gần đường đi, nên mới có lễ cúng tạ ơn linh thần, tổ tiên.”

Tuy nhiên, họa mối mọt, cây cổ thụ bị suy thoái rõ rệt qua từng năm. Thầy Lử chia sẻ: “Cây trà bây giờ làm tốt hơn trước, lá ngon hơn, giá bán cao hơn, nhưng mối thì nhiều quá. Nhiều cây đã chết hoặc suy yếu rõ rệt, chẳng còn cách nào cứu chữa.” Trong thực tế đi thực địa, các chuyên gia nhận thấy rõ tình trạng suy kiệt của cây cổ thụ trên khắp các bản làng, do khai thác không bớt, đốn chặt tràn lan, gây tổn hại nặng nề cho nguồn gen quý giá này.

NGUỒN GỐC VÀ RIÊNG BIỆT CỦA TRÀ CỔ THỤ

Trên thế giới, cây trà lâu đời nhất được biết đến là ở Vân Nam, Trung Quốc, có thể lên đến 3.200-3.500 năm tuổi. Tại VN, các cây trà cổ thụ hơn 600 năm tuổi đã được khảo sát và xác nhận, thân to đủ ôm một người. Tuy nhiên, còn nhiều cây có thân ôm hai người mà chưa có kết quả xác định chính xác về tuổi đời. Từ năm 2010, nhiều quần thể trà Shan tuyết cổ thụ tại VN đã được công nhận là cây di sản, nhưng đa số đều bắt đầu xuống cấp sau vài năm, thậm chí chết hẳn. Chuyên gia Từ Quốc An (Đài Loan) nhận định: “VN sở hữu nhiều rừng trà cổ 500-700 năm, thậm chí hơn thế, nhưng chưa được quan tâm đúng mức. Phương pháp khai thác đốn tận dụng, leo trèo tùy tiện gây thiệt hại nặng nề cho các cây cổ thụ, làm giảm tuổi thọ của chúng.”

TRÀ SUỐI GIÀNG VÀ NHỮNG ĐIỀU CHƯA ĐƯỢC BIẾT ĐÚNG

Nhiều nghiên cứu từng khẳng định trà Shan tuyết cổ thụ Suối Giàng là “thủy tổ” của cây trà thế giới. Những năm 1970, có nhà khoa học Liên Xô đã đưa ra kết luận này. Sau đó, nhiều học giả tiếp tục khai thác dữ liệu để xác nhận, thậm chí còn cho rằng cây trà tổ Suối Giàng là một trong sáu cây trà thủy tổ lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, việc này cần nhìn nhận lại một cách khách quan hơn. Có nhiều vùng trà cổ khác ở Tủa Chùa, Sùng Đô, Túng Sán, Nậm Ty hay Phan Xi Păng mọc hoang dã, cao đến 20-30 mét, còn nhiều cây cao tuổi hơn nhiều so với cây trà tổ tại Suối Giàng. Do đó, việc khẳng định Suối Giàng là thủy tổ của toàn thế giới là quá khiên cưỡng và cần có sự nghiên cứu chính xác, khách quan hơn.