XÂY DỰNG ĐỘI NGŨ NHÂN TÀI: ĐỒNG HÀNH GIỮA GIẢI THƯỞNG VÀ ĐÀO TẠO CHO TƯƠNG LAI QUỐC GIA

Tại hội nghị tổng kết công tác tập huấn và bồi dưỡng các đội tuyển tham dự Olympic khu vực và quốc tế giai đoạn 2016-2025 do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức, GS Đỗ Đức Thái, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định đúng đối tượng để xây dựng lực lượng nhân tài quốc gia. Ông cảnh báo rằng nếu không nhìn nhận chính xác, chúng ta dễ đi nhầm hướng phát triển và bỏ lỡ những tài năng thật sự của đất nước.

Chúng ta cần giải thưởng hay cần đào tạo nhân tài? Đây là câu hỏi mà GS Thái đề cập đến, khi nhìn nhận về chiến lược phát triển nguồn nhân lực trong tương lai. Dù chủ trương xây dựng trường chuyên, tổ chức các kỳ thi học sinh giỏi là đúng đắn, ông Thái cho rằng không nên đồng nhất “nhân tài thật” với những học sinh đoạt giải trong các kỳ thi quốc gia và quốc tế. Việc này dễ dẫn đến những hệ quả tiêu cực như bỏ phí những tài năng tiềm năng thực sự, bởi nghiên cứu khoa học khác biệt hoàn toàn với việc giải toán trong các kỳ thi.

GS Đỗ Đức Thái ví von về quá trình đào tạo nhân tài rằng việc giải bài trong kỳ thi học sinh giỏi giống như đào tạo vận động viên chạy cự ly ngắn 100 mét, còn phát triển nhân tài, nhà khoa học lại như đào tạo vận động viên chạy marathon dài hơi. Ông cảnh báo rằng nếu chỉ tập trung vào giải thưởng, có thể làm méo mó mục tiêu phát triển lâu dài của hệ thống thi cử và gây ra hiện tượng tiêu cực.

Trong hội nghị, GS Thái đề xuất bốn bước cần thiết để phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng nhân tài, trong đó, quan tâm đặc biệt đến chính sách đãi ngộ để giữ chân họ. Ông kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo cần sớm xây dựng đề án quốc gia về đào tạo, sử dụng, đãi ngộ nhân tài, nhằm tạo ra cơ chế toàn diện và bền vững.

Các kiến nghị cụ thể của ông bao gồm nghiên cứu lại mục tiêu của các kỳ thi học sinh giỏi, gắn kết các trường chuyên, lớp chuyên với các tổ chức đại học, nhà khoa học hàng đầu của đất nước và thế giới, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số. Ông cũng nhấn mạnh việc tăng gấp 1,5 đến 2 lần số lớp chuyên về các môn khoa học STEM để mở rộng nền tảng nhân lực chất lượng, vì không thể xây đỉnh cao nếu không có đáy rộng.

Về vấn đề đào tạo nhân tài, GS Thái đặt câu hỏi: Chúng ta cần giải thưởng hay cần đội ngũ nhân tài có thể góp phần thiết thực cho đất nước? Ông đề xuất theo dõi chặt chẽ phần trăm học sinh đoạt giải có đóng góp trực tiếp vào hoạt động khoa học, sản xuất, và cống hiến thực tế cho đất nước. Đồng thời, ông nhấn mạnh vai trò quan trọng của các nhà khoa học Việt Nam đóng góp tại trong và ngoài nước, trong đó, làm việc tại các viện nghiên cứu, trọng trách giảng dạy trong nước mang ý nghĩa đặc biệt.

Ngoài ra, ông đề xuất thí điểm các cơ chế đột phá như cho phép học vượt cấp, học song bằng, nhưng với điều kiện sau khi ra trường, các em có thể đóng góp cho đất nước hiệu quả nhất, chứ không chỉ hoàn thành chương trình sớm hơn.

Về chính sách hỗ trợ, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết sẽ sớm xây dựng đề án về lựa chọn, bồi dưỡng, đào tạo, sử dụng và đãi ngộ đội ngũ nhân tài, trong đó có các học sinh giỏi và đạt giải Olympic. Đồng thời, ông Thái cảnh báo rằng các chính sách tôn vinh và khen thưởng chỉ mang tính thời điểm; khi các em bước vào giai đoạn đào tạo chuyên sâu, các chính sách đó cần tiếp tục đồng hành để giữ chân và phát huy tối đa năng lực tài năng của họ.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi về vai trò của giải thưởng và việc phát triển đội ngũ nhân tài vẫn còn bỏ ngỏ. Ông nhấn mạnh rằng cần có quỹ học bổng quốc gia, cấp học bổng toàn phần cho các tài năng trẻ, cơ chế tuyển dụng, ưu tiên vị trí việc làm, cùng với chế độ thu nhập xứng đáng để tránh chảy máu chất xám.

Kết luận, GS Đỗ Đức Thái kêu gọi nhìn vào thực tế, đánh giá đúng phần trăm các học sinh từng đoạt giải cao tại các kỳ thi Quốc gia, quốc tế có thực sự cống hiến và góp phần phát triển đất nước. Ông cũng cho rằng, dù đóng góp của các nhà khoa học Việt Nam ở nơi khác là đáng trân trọng, nhưng các hoạt động trong nước vẫn giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng tương lai khoa học đất nước.

Trong hội nghị, ông đề xuất thử nghiệm một số cơ chế mới như cho phép vượt cấp, vượt lớp hay học song bằng, nhưng điều quan trọng nhất là các tài năng này sau khi tốt nghiệp phải có cơ hội đóng góp và phát triển phù hợp, tạo ra những giá trị thực cho đất nước.