CHƯA KỊP HƯỞNG THỤ ĐÃ PHẢI ‘HƯỞNG’ Ô NHIỄM
Thời điểm Thủ đô Hà Nội đang oằn mình trong những ngày ô nhiễm không khí trầm trọng, chỉ đạo của Thủ tướng đã ngay lập tức được ban hành nhằm ứng phó với tình hình cấp bách này. Từ cuối tháng 11 đến nay, chất lượng không khí tại Hà Nội liên tục rơi vào ngưỡng xấu và rất xấu, đặc biệt trong khoảng thời gian từ đêm đến sáng.
Vào tối 7.12, chỉ số AQI của Hà Nội đã vượt mức 230, biến thành phố này trở thành nơi có ô nhiễm không khí cao nhất thế giới. Cả ngày hôm ấy, phố phường Hà Nội mù mịt như trong sương mù trắng đục. Theo dữ liệu của IQAir, mức AQI 230 nằm ở mức màu tím, phản ánh tình trạng rất không tốt cho sức khỏe. Chất lượng không khí liên tục duy trì ở mức xấu và rất xấu khiến nhu cầu mua máy lọc không khí tăng vọt. Các cửa hàng điện máy ghi nhận lượng khách tăng gấp đôi, nhiều dòng sản phẩm bị khan hàng. Nhiều gia đình bắt đầu trang bị thêm thiết bị lọc khí cho từng phòng để giảm tác động của bụi mịn PM2.5.
Trong khi đó, người dân vẫn ra đường “đi giữa làn sương bụi” mà không đeo khẩu trang. Họ cảm nhận rõ sự châm chích trên da mặt, thậm chí nhiều người da nhạy cảm còn nổi mẩn đỏ. Kiều Anh, 22 tuổi, chia sẻ: “Hà Nội đợt này thời tiết rất mát, se lạnh đúng kiểu thu đông. Ra đường thời tiết này thích lắm, không cần mặc quá nhiều áo rét mà cũng không phải lo che nắng, mỗi tội không khí quá bẩn. Bọn em đi xe máy lượn lờ ngoài đường, nhìn mù tưởng sương mà về đến nhà tẩy trang mặt đen kịt. Bạn bè em đi nhiều là đứa nào cũng ho, nghẹt mũi hết. Đúng là chưa kịp hưởng tiết trời đẹp mùa thu đã phải ‘hưởng’ ô nhiễm.”
TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, từng ví von rằng chất lượng không khí ở Hà Nội xấu đến mức mấy năm gần đây, ngoài 4 mùa xuân – hạ – thu – đông, người ta còn gọi đây là “mùa ô nhiễm”. Ô nhiễm không còn chỉ theo đợt mà đã trở thành xu hướng dài hạn.
Tình hình tại TP.HCM cũng không khả quan hơn bao nhiêu. Dù nồng độ PM2.5 không bằng phía Bắc, song vẫn vượt mức khuyến cáo của WHO gấp 4 lần. Nhiều ngày, chỉ số AQI trong TP liên tục nằm trong top cao nhất thế giới. Ô nhiễm tại đây cũng dao động theo mùa và theo giờ cao điểm giao thông, đặc biệt vào mùa khô.
TS Dương Hoàng Tùng cảnh báo: Ô nhiễm không khí chưa giảm mà ngày càng vượt chuẩn, các đỉnh ô nhiễm đang biến thành “sóng nguy hiểm” cần ứng phó nhanh chóng để tránh hậu quả lâu dài.
Chuyển đổi giao thông xanh: Phải làm gấp trước khi quá muộn
Các chuyên gia môi trường đều thống nhất: Giao thông luôn đứng đầu danh sách nguyên nhân gây ô nhiễm không khí đô thị. Hà Nội có khoảng 7 triệu xe máy và 800.000 ôtô, nhiều xe cũ, xe tải. TP.HCM thậm chí còn dày đặc hơn, với hơn 9 triệu xe máy và 1 triệu ôtô, cùng các phương tiện vận tải khác. Nhiều loại phương tiện cũ kỹ vẫn còn lưu hành, thải ra lượng khí độc ngày càng gia tăng, chủ yếu các khí CO, NOx, SO2, NMVOC – những tiền chất chính tạo ra bụi mịn PM2.5.
Xe máy vẫn là nguồn gây ô nhiễm chính, đặc biệt ở TP.HCM, nơi chiếm đến hơn 90% khí NOx, CO, SOx. Một chiếc xe máy cũ chạy xăng có thể phát thải mức CO, HC, NOx và bụi mịn cao gấp 10-20 lần so với ô tô đạt chuẩn Euro 4-5.
TS Hoàng Dương Tùng ủng hộ mạnh mẽ các chính sách kiểm soát khí thải, nâng chuẩn khí thải ô tô và thúc đẩy chuyển đổi phương tiện sang xe điện. Ông nhấn mạnh: “Người dân ngày càng ý thức hơn về bảo vệ sức khỏe, các đề án đã có lộ trình rõ ràng và tác động xã hội phù hợp. Việc thực thi nhanh, làm gấp là cần thiết để không bỏ lỡ cơ hội cải thiện môi trường.”
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, ô nhiễm không khí là thách thức chung của các đô thị phát triển. Trung Quốc, ví dụ, sau khi mở cửa kinh tế năm 1978, đã chứng kiến lượng khí thải tăng vọt. Chính phủ nước này đã thúc đẩy các giải pháp quyết liệt, chuyển sang sử dụng phương tiện chạy bằng điện. Thâm Quyến đã làm hoàn toàn xe buýt điện, giúp giảm đáng kể ô nhiễm trên diện rộng. Từ năm 2000, Trung Quốc đã ban hành tiêu chuẩn ngày càng khắt khe với xe máy xăng, cấm nhiều thành phố vào trung tâm, thúc đẩy thị trường xe điện phát triển lớn nhất thế giới.
Các nước khác cũng đang theo xu hướng giảm xăng, tăng điện, khuyến khích ngành công nghiệp ô tô, xe máy xanh hơn để giảm phát thải. Công cuộc này không chỉ vì môi trường mà còn hướng đến lợi ích kinh tế lâu dài, như nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới năm 2022 cho thấy, nếu thực hiện đúng lộ trình, Việt Nam có thể tiết kiệm hàng chục tỷ USD chi phí thiệt hại môi trường vào năm 2030-2050 nhờ giảm ô nhiễm không khí.