CẢNH BÁO THẬN CỐ: DI SẢN TRÀ CỔ VIỆT NAM ĐANG CHIẾM TRẢI NƠI TỪNG GẦN BIẾN MẤT

Cung đường núi quanh co dẫn lên đỉnh Chiêu Lầu Thi, xã Hồ Thầu (Tuyên Quang), phủ mây trắng dày đặc — nơi có một vạt rừng trà nguyên sinh độc đáo của Việt Nam đang lâm vào tình cảnh nghiêm trọng. Trong khi đó, tại Pà Cò (Phú Thọ), những cây trà Shan cổ thụ từng nổi bật về hương vị và tiềm năng nguyên liệu giờ chỉ còn rải rác, các vườn trà đẹp nhất vùng đã chết khô gần như hoàn toàn.

Trong khu vực Hồ Thầu, có hai dòng trà cổ thụ đang tồn tại: một là trà Shan tuyết có chủ, trồng tập trung trong vườn, và hai là trà Shan rừng nguyên sinh dưới đỉnh Chiêu Lầu Thi, phát triển tự nhiên. Năm 2019, những cây trà Shan cổ thụ này đã được gắn biển di sản, dựng bia, và tổ chức lễ đón nhận nhằm tôn vinh giá trị của chúng. Tuy nhiên, sau những hình ảnh vinh danh ấy, thực tế chăm sóc và khai thác lại vẫn chưa có bước tiến đáng kể. Điều khiến nhiều người bất ngờ là lợi ích từ việc công nhận cây di sản lại chủ yếu tập trung vào việc tăng giá đất: từ khoảng 300 triệu đồng lên gần 1 tỉ đồng mỗi ha, chỉ vì được phong là “cây di sản”.

Ngược lại, vùng trà Shan rừng nguyên sinh quanh đỉnh Chiêu Lầu Thi lại chứa những cây trà búp tím quý giá hơn hẳn. Khi mùa đông đến, các cây trà này đâm ra những búp măng có hương vị kỳ diệu, trở thành di sản thực sự của tự nhiên — không chỉ vì tuổi đời mà còn bởi tính nguyên sơ và giá trị hiếm có. Đây là nguồn tài nguyên có thể nghiên cứu, bảo tồn và nhân giống để tạo ra những dòng sản phẩm đặc biệt, xứng đáng gọi là quốc bảo của ngành trà Việt.

Chủ tịch Hiệp hội Trà Hàn Quốc, ông William Lee, khẳng định: “Chất trà Shan cổ thụ Việt Nam rất đặc biệt, có lợi thế lớn để phát triển các sản phẩm cao cấp và giới thiệu đến thị trường quốc tế.” Nhận định này nhấn mạnh vai trò quan trọng của việc bảo vệ các cây trà nguyên sinh, trong khi thực tế, tình trạng khai thác cạn kiệt đã khiến nhiều cây cổ thụ của vùng này chết khô.

Từ phía các nhà nghiên cứu, chuyên gia và doanh nghiệp, tiếng chuông cảnh báo đã vang lên rõ rệt. Doanh nghiệp Hà An từng thu mua và sản xuất hơn 1 tấn trà búp tím trong những năm trước, nhưng đến 2025, lượng trà còn lại chỉ còn vỏn vẹn hơn 40 kg. Giá trà tươi tăng từ 20.000 đồng lên tới 850.000 đồng mỗi kg, nhưng đổi lại, nguồn nguyên liệu quý đã cạn kiệt. “Sự suy giảm này là tổn thất về tài nguyên và đa dạng sinh học không thể bù đắp, đặc biệt là vùng trà búp tím nguyên sinh,” chuyên gia Từ Quốc An nhận định.

Tại Pà Cò, tài nguyên trà Shan cổ thụ từng được giới chuyên gia đánh giá cao về hương vị đặc trưng như hoa, hậu vị sâu, dịu dàng. Tuy nhiên, những cây trà này vẫn chưa có cơ hội để thăng hoa trong thị trường do thiếu kết nối và quy hoạch phù hợp. Năm 2019, khi đến thăm vườn trà của cụ Sùng A Sía, người nhiều năm tìm kiếm hương vị trà cổ, ông vẫn còn thấy thế giới cây trà còn tươi tốt, thân to, búp trổ và có thể chế biến thành các sản phẩm cao cấp. Nhưng rồi, qua năm tháng, mọi thứ đã thay đổi nhanh chóng.

Chị Sùng Y Văn, cháu của cụ Sía, kể lại: “Cụ mất rồi, tròn 110 tuổi. Ban ngày vẫn đi chăn trâu, cắt cỏ, nhưng hôm đó bị nghẹn mà qua đời. Các cây trà cổ trong vườn cũng đều chết theo, bỏ lại những gốc cây khô khốc.” Gần như cả cánh rừng trà quý đã bị tàn phá, không còn khả năng quay trở lại.

Nhiều dự án, chính sách để bảo vệ, công nhận cây trà cổ thụ, đặc biệt là những cây có giá trị di sản, đều chưa mang lại kết quả thiết thực. Trong khi đó, nhiều cây cổ thụ bị đào lên bán làm cây cảnh hoặc đốn hạ khi bị thương tổn vì lợi ích kinh tế trước mắt. Thực trạng này đã khiến nhiều chuyên gia và nhà quản lý cảnh báo rằng hệ quả về môi trường, đa dạng sinh học và giá trị lịch sử đang bị đe dọa nghiêm trọng.

Nhìn lại những hình ảnh tưởng như còn nguyên vẹn trong quá khứ, thật khó tin rằng những “quốc bảo” của ngành trà Việt Nam đang dần biến mất, đưa ngành trà cổ thụ vào ngõ cụt nguy hiểm. Nếu không có hành động quyết liệt và những chính sách phù hợp, chắc chắn nhiều cây trà quý sẽ chỉ còn là ký ức trong ký ức của những người yêu trà và các nhà nghiên cứu.