NGHỆ THUẬT TINH TẾ GIỮ GÌN NGUỒN SỐNG NGỌT NGÀO CỦA ĐỒNG BÀO XƠ ĐĂNG TẠI TUẦN DI SẢN VĂN HÓA QUẢNG NGÃI 2025

Tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, lần đầu tiên công chúng có dịp chứng kiến trực tiếp nghi lễ cúng máng nước của người Xơ Đăng. Nghi lễ không chỉ là hoạt động tôn vinh văn hóa truyền thống mà còn gửi gắm thông điệp sâu sắc về việc gìn giữ, bảo vệ nguồn nước thiêng liêng—mạch sống của cộng đồng miền núi giữa đại ngàn.

NGHI LỄ GẮN VỚI MẠCH SỐNG CỘNG ĐỒNG

Người Xơ Đăng có một hệ thống tín ngưỡng đa dạng, kết hợp nhiều lễ cúng thần linh như thần nước, thần lửa, thần rừng. Trong đó, lễ cúng máng nước là nghi lễ đặc trưng, gắn chặt với đời sống sinh hoạt và sản xuất của cả làng. Thường diễn ra vào khoảng tháng 3 hoặc tháng 11, trước lễ mừng lúa mới—thời điểm chuyển mùa, đánh dấu bước vào vụ mùa quan trọng. Đây cũng là dịp cầu mong mưa thuận gió hòa, nước suối dồi dào để đảm bảo cuộc sống, sản xuất của cộng đồng.

Nguồn nước từ đầu nguồn được chuẩn bị công phu. Trước ngày diễn lễ, già làng phân công thanh niên dọn dẹp, sửa sang lại hệ thống máng nước bằng ống tre, nứa dẫn dòng nước từ suối về làng. Đó không chỉ là công việc sửa chữa nhỏ, mà còn là biểu tượng của sự chung tay gìn giữ mạch sống của cộng đồng.

Trong ngày lễ, người dân tập trung đông đủ quanh máng nước. Già làng A Siếk từ xã Kon Đào chia sẻ: “Chúng tôi tin rằng hiến huyết dúi lên thần linh thể hiện lòng thành. Sau đó, trưng bày hai thanh tre, một úp, một ngửa để xin ý thần linh. Nếu thấy điềm lành, mọi người vui mừng, tiếp tục các nghi lễ khác. Nước đó mang ý nghĩa sức khỏe, may mắn, giúp bà con làm ăn thuận lợi.”

BẢO VỆ RỪNG ĐẦU NGUỒN

Trong thế giới quan của người Xơ Đăng, mọi vật đều có linh hồn. Núi rừng, suối là nơi trú ngụ của các thần linh. Nguồn nước thiêng liêng nhất chính là mạch sống của làng, là biểu tượng của sự sống và thịnh vượng. Vì vậy, lễ cúng không chỉ cầu mong mưa thuận gió hòa mà còn là lời kêu gọi cộng đồng ý thức trách nhiệm bảo vệ rừng đầu nguồn.

Nghệ nhân ưu tú A Thu nhấn mạnh: “Không được phá rừng làm rẫy. Phải giữ rừng, giữ khe suối để có nguồn nước sạch. Phá rừng là tự hủy hoại chính cuộc sống của chúng ta. Cần tuyên truyền rõ ràng để mọi người hiểu rõ rằng khi rừng còn xanh, nước còn trong. Khi nguồn nước được bảo vệ, bình yên mới thực sự bền lâu.”

Lễ cúng kết thúc bằng phần hội sôi động: dòng nước từ đầu nguồn chảy qua ống tre trong trẻo về làng. Phụ nữ mang nước về nhà như mang theo lộc lành, trong khi các điệu múa xoang, tiếng cồng chiêng hòa quyện, tạo nên không gian cộng đồng rộn ràng. Các thành viên, từ trẻ nhỏ đến người già, đều cùng nhau ăn uống, chia sẻ niềm vui, tăng thêm sự gắn kết.

DI SẢN VƯỢT KHÔNG GIAN BẢN LÀNG

Nhà nghiên cứu Cao Chư nhận định: “Việc cả làng cùng thực hành lễ cúng, cùng bắt máng nước và chung vui cuối ngày tại nhà rông có tác dụng giáo dục cộng đồng rất lớn. Nó củng cố tinh thần đoàn kết, nhấn mạnh tầm quan trọng của nguồn nước đối với sự tồn tại của làng.”

Việc tái hiện lễ cúng máng nước trong khuôn khổ Tuần Di sản văn hóa Quảng Ngãi 2025 không chỉ giúp làm rõ hơn giá trị văn hóa của người Xơ Đăng mà còn đẩy di sản khỏi giới hạn làn sóng cộng đồng quê hương, lan tỏa hơn đến công chúng rộng lớn. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, mà còn là cách cộng đồng gửi gắm niềm tin về cuộc sống no đủ, bình an; là lời nhắc nhở giữ gìn rừng xanh, bảo vệ nguồn nước, và là biểu tượng của sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống giữa đại ngàn bao la.