Tái hiện lễ cúng máng nước Xơ Đăng: Bảo tồn giá trị văn hóa giữa lòng đại ngàn

Tại Tuần Di sản văn hóa Quảng Ngãi 2025 diễn ra tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh, lần đầu tiên công chúng có cơ hội trực tiếp chứng kiến nghi lễ cúng máng nước – một trong những nghi lễ truyền thống đặc sắc của đồng bào Xơ Đăng. Hoạt động này không chỉ là việc tái hiện nét đẹp văn hóa mà còn mở ra câu chuyện về cách cộng đồng miền núi giữ gìn, tôn vinh và bảo vệ nguồn nước – mạch sống của bản làng giữa đại ngàn.

NGHI LỄ GẮN VỚI MẠCH SỐNG CỘNG ĐỒNG

Người Xơ Đăng đã hình thành một hệ thống tín ngưỡng phong phú, trong đó có các lễ cúng thần linh như thần nước, thần lửa, thần rừng. Trong số đó, lễ cúng máng nước giữ vị trí đặc biệt, gắn liền với đời sống sinh hoạt và sản xuất của cộng đồng. Thường diễn ra vào tháng 3 hoặc tháng 11 hàng năm, trước lễ mừng lúa mới – thời điểm chuyển mùa, chuẩn bị bước vào vụ mùa quan trọng. Vì vậy, nguồn nước trở nên thiêng liêng, cần được cầu xin bảo vệ.

Nguồn nước từ đầu nguồn là trung tâm của nghi lễ, và trước ngày chính thức, già làng phân công thanh niên dọn dẹp, sửa chữa hệ thống máng nước từ suối về làng. Công việc ấy mang ý nghĩa sâu sắc về việc chung tay gìn giữ nguồn sống của cộng đồng.

Trong ngày lễ, người dân tụ họp đông đủ tại máng nước. Trong khung cảnh rừng núi tĩnh lặng, già làng thực hiện các nghi lễ cúng thần linh, gửi gắm lòng thành. Già làng A Siếk ở xã Kon Đào chia sẻ: “Người Xơ Đăng tin rằng hiến huyết dúi là cách thể hiện lòng thành dâng lên thần linh. Sau lễ, chúng tôi tung 2 thanh tre xuống nguồn nước để xin ý thần linh. Nếu một thanh úp, một thanh ngửa, đó là điềm lành, thần linh đã chấp thuận. Khi thấy điềm đó, bà con vui mừng, tiếp tục các nghi lễ khác, rồi trở về làm lễ khác. Uống nước đó để có sức khỏe, làm ăn thuận lợi“.

BẢO VỆ RỪNG ĐẦU NGUỒN: TRÁCH NHIỆM CỦA MỌI NGƯỜI

Trong thế giới quan của người Xơ Đăng, tất cả mọi vật đều có linh hồn. Núi rừng, sông suối không chỉ là không gian sinh tồn mà còn là nơi trú ngụ của thần linh, nơi bắt nguồn của sự sống. Nghi lễ cúng máng nước không chỉ cầu mong mưa thuận gió hòa, nước dồi dào mà còn nhấn mạnh trách nhiệm bảo vệ rừng đầu nguồn.

Nghệ nhân ưu tú A Thu tại xã Kon Đào nhấn mạnh: “Không được phá rừng làm rẫy. Cần có cây cối rừng rậm để có nước sạch. Nếu phá rừng, phá núi thì không còn nguồn nước sinh hoạt nữa. Các già làng luôn tuyên truyền rõ ràng, nơi nào được phép canh tác thì làm, chỗ nào không, phải giữ khe suối để duy trì nguồn nước”. Lời nói đơn sơ nhưng chứa đựng triết lý hòa hợp với thiên nhiên, coi rừng là bảo bảo của sự sống.

Sau lễ, dòng nước từ nguồn chảy về làng, mang theo niềm vui và lộc lành. Những giọt nước đầu tiên được phụ nữ hứng mang về, tượng trưng cho sự may mắn, bình an. Không khí lễ hội rộn ràng với tiếng cồng chiêng, điệu múa xoang, rượu cần, tạo nên không gian cộng đồng đậm chất truyền thống, nơi mọi người từ trẻ nhỏ đến người già đều cùng chung vui, ý thức mình là thành viên của làng.

GÍA TRỊ DI SẢN ĐƯỢC GIAO ĐỨC CÙNG CỘNG ĐỒNG

Nhà nghiên cứu Cao Chư nhận xét: “Chính việc cả làng cùng thực hành nghi lễ đã tạo ra sức lan tỏa và bền vững cho giá trị di sản này. Khi mọi người cùng bắt máng nước, cùng tham gia các hoạt động, rồi tụ họp vui chơi tại nhà rông, nó góp phần giáo dục cộng đồng, củng cố gắn kết, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của nguồn nước đối với sự sống của làng”.

Việc tái hiện lễ cúng máng nước tại Tuần Di sản góp phần đưa di sản ra khỏi phạm vi làng, đến gần hơn với công chúng. Đây không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn là lời nhắn gửi về trách nhiệm giữ gìn rừng xanh, bảo vệ nguồn nước – nguồn sống của cộng đồng. Đồng thời, hoạt động này khẳng định sức sống mãnh liệt của văn hóa truyền thống giữa đại ngàn, nhắc nhở thế hệ sau luôn trân quý và giữ gìn những giá trị cội nguồn.