KINH ĐÔ HAI LẦN, BA TẦNG VĂN HÓA: CHUYỀN CÂU CHUYỆN CỦA THÀNH HOÀNG ĐẾ

Thành Hoàng Đế không chỉ đơn thuần là một di tích cổ xưa mà còn là bản tuyên ngôn sống động của lịch sử văn hóa Việt Nam. Nơi đây từng là trung tâm huyết mạch của người Chăm với những di tích đậm đà nét đẹp nghệ thuật Champa, rồi trở thành kinh đô của Tây Sơn, và sau đó là triều Nguyễn, tạo thành một dòng chảy văn hóa qua nhiều thế kỷ, ba lần kinh đô trong cùng một địa bàn.

Trong các đợt khai quật khảo cổ gần đây, diện mạo của thành Hoàng Đế bắt đầu hiện lên rõ hơn qua hình ảnh của một quần thể gồm ba vòng thành hình chữ nhật: thành Ngoại, thành Nội và Tử thành, diện tích rộng hơn 364 ha. Thành Nội, hay còn gọi là Hoàng thành, rộng 20 ha, còn Tử thành chính là trung tâm, nơi hội tụ quyền lực tối cao của một triều đại xưa. Các phát hiện như hồ bán nguyệt, nền điện Bát Giác, cung Quyển Bồng thời Tây Sơn cùng dấu vết của miếu Chiêu Trung triều Nguyễn đã mở ra những câu chuyện về quy mô, kiến trúc và đời sống của các triều đại đã qua.

NHỮNG BẢO VẬT VÔ GIÁ ĐANG LUNG LINH

Thành Hoàng Đế còn chứa đựng một kho tàng di vật vô giá, trong đó có những bảo vật quốc gia nổi bật. Đặc biệt, cặp sư tử đá Champa thế kỷ 11 – 12, vừa được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2024, đang là minh chứng cho nghệ thuật điêu khắc tinh xảo của vương triều cổ xưa này. Tìm thấy gần tháp Cánh Tiên, hiện tại đôi tượng được trưng bày tại Bảo tàng Gia Lai, thể hiện rõ nét đẹp hoàng gia và kho báu nghệ thuật của Champa.

Ngoài ra, những tượng voi đá thế kỷ 12 – 13, biểu tượng của uy nghi, oai linh, cùng các tượng hộ pháp còn nguyên vẹn trong khu đàn Nam Giao, góp phần khắc họa hình ảnh về tín ngưỡng sâu sắc của cư dân Champa. Các tác phẩm điêu khắc này không chỉ là hiện vật, mà còn là những biểu tượng của sự trường tồn và vương giả của một thời kỳ huy hoàng.

DẤU VẾT VĂN HÓA ĐA LỚP

Cánh cửa thời gian mở ra bằng những dấu vết qua các lớp trầm tích văn hóa rõ ràng: Champa, Tây Sơn và triều Nguyễn. Những kiến trúc như hòn non bộ, cặp tượng voi đá, tượng hộ pháp thể hiện chiều sâu tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian đậm nét của thời đại xưa. Các công trình quy mô như nền móng cung điện, đền thờ, di tích đàn Nam Giao còn tồn tại phần nào qua những mảng tường còn sót lại, dẫu còn nhiều thách thức trong việc phục dựng chính xác hình hài cổ xưa.

Dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu, việc khai quật khảo cổ còn nhiều hạn chế do tính phức tạp của cấu trúc, các lớp nền chồng chồng lồng ghép nhiều yếu tố văn hóa, dẫn đến các ý kiến còn chênh lệch về quy mô, kiến trúc và lịch sử của thành. Trong đó, cần một chiến lược dài hơi, dựa trên cơ sở khoa học vững chắc để có thể đưa thành Hoàng Đế trở lại với đời sống lịch sử rõ ràng hơn, sinh động hơn.

BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN – ĐIỀU KIỆN CHO TƯƠNG LAI

Việc bảo tồn thành Hoàng Đế không chỉ đơn thuần là giữ gìn hiện vật mà còn phải gắn liền với phát triển du lịch bền vững. Nhiều dự án trùng tu, xây dựng đền thờ vua Thái Đức Nguyễn Nhạc, chăm chút cho cảnh quan và tổ chức các hoạt động văn hóa trong khu vực đã được đặt ra, chờ nguồn ngân sách và sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Quang nhấn mạnh: “Chúng ta cần một hội thảo khoa học quy mô, mời gọi các chuyên gia để xác định rõ quy mô, kiến trúc, cấu trúc của thành. Phải tập trung vào nghiên cứu khoa học chân chính, tránh những phương pháp bảo tồn chủ quan, gây lệch lạc về lịch sử.” Đồng thời, sự liên kết giữa các hoạt động khảo cổ, trùng tu, phát huy giá trị di sản và du lịch cộng đồng sẽ tạo ra một hướng đi bền vững, giúp đất nước khai thác hết tiềm năng của di tích.

Tiến sĩ Phan Ngọc Huyền từ Trường ĐH Sư phạm Hà Nội cho rằng, thành Hoàng Đế không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là một trung tâm du lịch văn hóa – lịch sử – làng nghề với khả năng thu hút khách tham quan, khám phá và trải nghiệm thực tế. Việc xây dựng trung tâm giới thiệu hiện đại, tích hợp công nghệ 3D, hệ thống thuyết minh đa ngữ cùng các hoạt động tái hiện lễ hội Champa, nghi lễ Tây Sơn sẽ tạo nên một điểm đến hấp dẫn, đồng thời thúc đẩy cộng đồng địa phương tham gia tích cực hơn vào việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích.

Thành Hoàng Đế, với tầm vóc của một bảo tàng sống, là mỏ vàng của lịch sử – văn hóa miền Trung. Nếu có chiến lược đúng đắn, bền bỉ và sáng tạo, nơi đây sẽ không còn là phế tích im lìm, mà sẽ trở thành trung tâm du lịch khảo cổ – văn hóa đặc sắc, nơi từng chiếc đá, từng tượng đá sống lại trong cuộc đời mới, góp phần giữ gìn và kể lại câu chuyện của một miền đất đã từng rực rỡ trong quá khứ.