HÀNH TRÌNH ĐẠO ĐỨC VÀ Ý CHÍ: CÂU CHUYỆN CỦA NHỮNG NGƯỜI TRẺ VƯỢT KHÓ TRONG THỜI ĐẠI ĐỔI MỚI

Trong những năm cấp 3, tôi là độc giả trung thành của hai tờ báo Văn Hóa – Thể Thao của Thông Tấn Xã Việt Nam và Thể Thao TP.HCM, bởi niềm đam mê thể thao, đặc biệt là bóng đá vẫn luôn cháy bỏng trong tôi. Thời điểm đó, tôi chẳng hề biết đến sự kiện ngày 3.1.1986, khi báo Thanh Niên phát hành số báo đầu tiên, để rồi sau này trở thành biểu tượng của phong trào đấu tranh vì quyền học tập của thế hệ trẻ.

Tôi sinh ra và lớn lên ở một tỉnh nhỏ miền Trung, trong gia đình đông đúc, với cha là hạ sĩ quan chế độ cũ, mẹ là nội trợ toàn thời gian. Năm 1975, cha tôi từng nói: “Hòa bình rồi, không đổ máu nữa,” rồi nghiêm túc thực hiện thời gian học tập theo quy định sau chiến tranh. Trong cuộc sống bình thường của hơn 50 triệu người Việt lúc đó, anh chị em tôi lớn lên, ăn học, rung đập trong vòng tay của số phận chung. Tuy nhiên, sự khác thường bắt đầu nảy sinh khi các chị tôi đạt thành tích học tập xuất sắc nhưng lại chọn thi vào các trường cao đẳng sư phạm địa phương, chứ không mơ đến đại học, vì lý do lý lịch.

Chị tôi giải thích: gia đình có liên quan tới chế độ cũ, điểm chuẩn đại học cao hơn nhiều so với nhóm thành phần khác, nên đậu đại học là điều xa vời. Tôi tự thấy mình không có năng khiếu sư phạm, ước mơ trở thành kỹ sư vẫn cháy bỏng, dù biết rõ khả năng của mình ở chặng đường đó còn gập ghềnh. Nhưng tôi đã quyết tâm đi theo con đường của riêng mình, bất chấp mọi sóng gió.

Tại thời điểm đó, tôi không biết nhiều về Tuần tin Thanh Niên, mãi đến năm 1987, khi loạt bài phản ánh về trường hợp Nguyễn Mạnh Huy bắt đầu xuất hiện, làm chao đảo dư luận. Không có internet, mạng xã hội, chỉ dựa vào tờ báo nhỏ mới tròn 2 năm tuổi, những thông tin này đã lan truyền nhanh chóng qua các sạp báo, khiến mọi người đều quan tâm.

Ngày 21.9.1987, Thanh Niên đăng thư của Nguyễn Mạnh Huy (trích theo nhật ký của anh): “Tôi tốt nghiệp cấp III năm 1981 và thi đỗ đại học Đà Nẵng với 26,5 điểm, điểm chuẩn là 17, nhưng không được đi học vì lý lịch. Cha tôi từng là lính ngụy, mẹ làm thư ký chế độ cũ. Tôi luôn mang trong lòng ước mơ được đi học để góp phần xây dựng đất nước, nhưng nhiều lần bị từ chối chỉ vì lý lịch. Tôi buồn và tuyệt vọng, nhưng vẫn cố gắng ôn luyện để thi lại. Năm đó, tôi thi vào Trường ĐH Nông nghiệp IV và đạt 22,5 điểm, điểm chuẩn là 16, nhưng vẫn không được đi học. Những lời từ chối đó khiến tôi cảm thấy số phận đã định trước, rồi tôi đi làm ở hợp tác xã mộc, cố gắng học nghề trong 4 năm, trong lòng vẫn ấp ủ hi vọng một ngày nào đó sẽ có cơ hội trở lại mái trường đại học.”

Sự kiên trì của Nguyễn Mạnh Huy đã khiến nhiều người xúc động mạnh. Anh đã viết trong nhật ký: “Hy vọng lại bùng lên trong tôi, tôi quyết thi vào Trường ĐH Bách khoa TP.HCM và đạt 22 điểm (điểm chuẩn nhóm IV là 20). Nhưng rồi tôi lại nhận kết quả như những năm trước đó, mọi hy vọng đều tan biến.” Anh cảm thấy tuyệt vọng, nghĩ rằng gia đình mình đã định sẵn số phận, cha đi lính rồi chết trận, mẹ phải nuôi 3 anh em trong hoàn cảnh khó khăn, làm mọi cách để sống còn.

Tuy nhiên, chính trong những ngày tháng đen tối đó, ý chí của anh và sự phẫn nộ trước bất công đã thúc đẩy phong trào đấu tranh của giới trẻ. Thanh Niên đã mạnh mẽ phản ánh câu chuyện của Nguyễn Mạnh Huy, đăng tải các bức thư của bạn đọc ủng hộ, xuyên suốt một chiến dịch đấu tranh đòi quyền học tập công bằng. Bài xã luận của tác giả Minh Hải đã chỉ rõ: “Không có việc gì đụng đến số phận con người lại là chuyện nhỏ,” góp phần nâng cao nhận thức của xã hội về công bằng trong giáo dục.

Sau đó, các tờ báo lớn khác như Tiền Phong, Tuổi Trẻ cũng vào cuộc, hình thành làn sóng dư luận mạnh mẽ, thúc đẩy các cơ quan chức năng nhanh chóng xem xét, điều chỉnh chính sách tuyển sinh. Ngày 23.11.1987, Thanh Niên đăng nhật ký của Nguyễn Mạnh Huy, trong đó anh viết: “Cả ba báo lớn nhất hiện nay của thanh niên đều cố gắng tranh đấu cho quyền được học tập của mình. Thật cảm động, mình không ngờ các anh lại quan tâm đến thanh niên đến vậy. Với sự ủng hộ của dư luận, mình tin rằng sẽ có ngày được đi học.”

Sự kiện này không chỉ thay đổi cuộc đời Nguyễn Mạnh Huy mà còn mở ra một kỷ nguyên mới trong đấu tranh vì quyền lợi học tập của giới trẻ. Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ V diễn ra tại Hà Nội đã chính thức quyết định cấp phép cho Nguyễn Mạnh Huy đi học, đánh dấu bước ngoặt trong lịch sử cải cách giáo dục của đất nước. Phóng viên Nguyễn Công Thắng đã nhận định rằng, “Báo Thanh Niên đã đứng lên đấu tranh để thay đổi chế độ tuyển sinh dựa trên thành phần và lý lịch, góp phần thúc đẩy tiến trình Đổi mới, công bằng và văn minh hơn.”

Chuyện của Nguyễn Mạnh Huy đã trở thành biểu tượng của sức mạnh cộng đồng, sức mạnh của ý chí kiên định, và tầm ảnh hưởng của báo chí trong việc thúc đẩy công lý. Những câu chuyện, mỗi số phận nhỏ bé đều chứa đựng phần lịch sử lớn, tạo nên sức mạnh của tinh thần đổi mới trong giới trẻ, truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ.

Chỉ một năm sau, tôi thi đại học và với sự cố gắng của mình, tôi đã đậu và tốt nghiệp với tấm bằng kỹ sư. Gia đình tôi, từ đó đến nay, vẫn trung thành với Thanh Niên, từng ngày từng giờ, mỗi buổi sáng sớm, cha tôi nay đã 88 tuổi vẫn thủ thỉ lấy tờ báo từ cành mai sát hàng rào, cẩn thận lồng ghép, vuốt phẳng từng trang như để trân trọng từng lời của thế hệ đã làm nên lịch sử. Những hình ảnh đó là minh chứng rõ nét cho sức mạnh của ý chí và lòng tự hào về cuộc cách mạng đổi mới đã vượt qua mọi thử thách.