Ai là chủ sở hữu hưởng lợi của doanh nghiệp? Những rắc rối và tranh cãi quanh quy định tạm hoãn xuất cảnh

Trong khi các chế độ liên quan đến xuất cảnh của cá nhân bị nợ thuế đang gây nhiều tranh cãi, thì câu hỏi về phạm trù “chủ sở hữu hưởng lợi” càng trở nên phức tạp. Cơ quan quản lý đề xuất bỏ quy định tại khoản 5 điều 17 của dự thảo luật Quản lý thuế (sửa đổi), nhằm hạn chế việc tạm hoãn xuất cảnh đối với cá nhân có liên quan đến doanh nghiệp chưa hoàn thành nghĩa vụ thuế.

Theo quy định của luật Doanh nghiệp, cá nhân chỉ cần sở hữu từ 25% vốn đã được coi là chủ sở hữu hưởng lợi, dù không trực tiếp điều hành hoặc ra quyết định về hoạt động của doanh nghiệp. VCCI phân tích rằng, nhiều trường hợp chủ sở hữu hưởng lợi không tham gia điều hành, nhưng lại bị ảnh hưởng bởi các quy định tạm hoãn xuất cảnh nhằm gây áp lực truy thu thuế. Điều này vô hình trung tạo ra hạn chế quyền tự do đi lại của các chủ thể không trực tiếp điều hành, nhất là những người sở hữu hưởng lợi, từ đó dẫn đến lo ngại về ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư, đặc biệt với nhà đầu tư nước ngoài.

Các ý kiến từ chuyên gia pháp lý đều đồng tình rằng, quy định này cần phải rõ ràng hơn về cơ chế áp dụng. Tiến sĩ – luật sư Châu Huy Quang nhấn mạnh: “Ngưỡng áp dụng là nội dung cần lấy ý kiến rộng rãi trước khi ban hành, nhằm hoàn thiện dự thảo để có một quy định cụ thể, toàn diện hơn”. Bà Lê Yến, Giám đốc Công ty Tư vấn thuế Hà Nội, cũng lưu ý rằng khái niệm “chủ sở hữu hưởng lợi” còn phức tạp, khó xác định rõ ràng, đòi hỏi đánh giá thận trọng.

Trong thực tế, những trường hợp cá nhân bị vạ lây do quy định tạm hoãn xuất cảnh hiện hành đã gây ra không ít tranh cãi và khó khăn. Đơn cử như bà Nguyễn Ngọc Thảo Hiền ở TP. Hồ Chí Minh, ngày 19.8 khi làm thủ tục xuất cảnh đi Thụy Sĩ, bà bị giữ lại tại sân bay vì liên quan đến nợ thuế của một công ty nào đó mà bà chưa từng ký kết hay ủy quyền. Bà khẳng định mình không có liên quan và đã gửi đơn cầu cứu nhiều cơ quan, song vấn đề vẫn chưa được giải quyết triệt để. Bà còn cho biết, điều này đe dọa đến hạnh phúc gia đình khi dự định kết hôn tại Thụy Sĩ vào tháng 11 tới.

Tương tự, bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung khi làm thủ tục xuất cảnh đi Úc ngày 22.5 cũng bị tạm hoãn vì liên quan đến nhiều công ty giả mạo dữ liệu cá nhân của bà. Bà phải nhiều lần bay đi lại, xác nhận, khẳng định mình không tham gia đăng ký hay điều hành các doanh nghiệp đó. Những trường hợp này cho thấy rõ các bất cập của quy định, gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến quyền tự do cá nhân và hình ảnh môi trường đầu tư.

Các chuyên gia luật đều nhấn mạnh: hoãn xuất cảnh chỉ nên áp dụng trong những trường hợp thực sự cần thiết, dựa trên quyết định của cơ quan tư pháp. Trong quan hệ hành chính, cần quy định rõ thứ tự xử lý, xử lý tài sản trước khi áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh để hạn chế những tác động tiêu cực không mong muốn. Luật sư Châu Huy Quang nhận xét: “Việc xác định ai là người chịu trách nhiệm liên đới về nợ thuế của doanh nghiệp là vấn đề phức tạp, vượt quá phạm vi quản lý của cơ quan thuế. Các biện pháp xử lý bổ sung như hạn chế đăng ký kinh doanh hoặc góp vốn nên được xem xét thay vì áp dụng ngay tạm hoãn xuất cảnh”.

Bà Lê Yến cũng đề nghị cần giới hạn đối tượng áp dụng để tránh gây phản ứng tiêu cực trong cộng đồng doanh nghiệp. Bà nhấn mạnh: “Mở rộng phạm vi biện pháp hạn chế quyền tự do đi lại sẽ gây tác động không nhỏ, cần có quy trình xác minh nhanh và rõ ràng để bảo đảm quyền lợi của các chủ thể liên quan”.

Hiện tại, nghị định số 49/2025 của Chính phủ quy định rõ các điều kiện tạm hoãn xuất cảnh trong trường hợp nợ thuế: cá nhân hoặc chủ hộ kinh doanh với số tiền nợ từ 50 triệu đồng trở lên, hoặc người đại diện pháp luật của doanh nghiệp, hợp tác xã nợ thuế từ 500 triệu đồng trở lên, đã quá hạn nộp trên 120 ngày. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập và tranh cãi về phạm vi áp dụng, đặc biệt khi nhiều cá nhân lớn nhỏ bị liên lụy vì các doanh nghiệp liên quan.