RAP VIỆT ĐANG CHUYỂN HÓA, HAY ĐANG CHẾT ĐI?

Ngày 14/08/2013, Kendrick Lamar xuất hiện trong single Control của Big Sean và Jay Electronica. Đó tưởng chừng như một bản rap bình thường, nhưng chỉ với một verse ngắn, nghệ sĩ này đã tạo ra cú sốc lớn trong giới hiphop đương đại. Từ đó đến nay, lời rap của Kendrick vẫn còn vang vọng như một khoảnh khắc định hình lại tinh thần cạnh tranh và thách thức trong rap.

Trong verse của mình, Kendrick dù mới nổi nhưng đã thể hiện sự mạnh mẽ và hiếu chiến khi tự xưng là “King of New York” dù xuất phát từ Compton, California, và ngang nhiên đặt mình cạnh những huyền thoại như Eminem hay Andre 3000. Đặc biệt, câu gọi tên các rapper đình đám thế hệ của anh như Drake, J.Cole, Wale, Pusha T, A$AP Rocky, Meek Mill, Tyler The Creator, Mac Miller… hấp dẫn nhất chính là phần thách thức đầy chất lửa: “Tôi yêu tất cả các anh, nhưng tôi cũng muốn vượt qua tất cả”.

Chỉ với vài câu ngắn, Kendrick đã làm chao đảo làng rap toàn cầu. Việc tự xưng, gọi tên các đồng nghiệp để khiêu chiến không phải chuyện ai cũng dám làm, nhất là khi anh chính thức bước vào ngành giải trí. Nhưng điều đó không chỉ nhằm gây shock hay nổi tiếng, mà mang theo sự thức tỉnh cho cộng đồng rap. Kendrick muốn khơi dậy tinh thần cạnh tranh, thúc đẩy các rapper sống lại cảm giác ganh đua để tạo ra những tác phẩm xứng đáng, trung thành với nguồn cội của hiphop.

Lời rap của Kendrick Lamar, như một lời nhắc nhở về giá trị nguyên bản và thách thức giới hạn sáng tạo, luôn là một ký ức khó quên mỗi khi chứng kiến cuộc tranh cãi xung quanh sự xuống dốc của rap Việt gần đây. Giới underground và mainstream lại tiếp tục tranh cãi về việc thể loại âm nhạc này đang mất đi những nguyên tắc ban đầu, trong khi các rapper tân binh và kỳ cựu lần lượt đua nhau diss nhau để khẳng định vị thế. Dế Choắt, Rhymastic, ICD, Phúc Du, MCK… đều thể hiện những chiến tuyến riêng trong cuộc chiến không hồi kết của rap nội địa, phản ánh sự phân rã ngày càng rõ nét trong cộng đồng.

Liệu rap Việt có thực sự đang chết? Câu hỏi lớn đặt ra, nhưng câu trả lời phức tạp hơn nhiều. Để hiểu rõ, cần nhìn sâu vào bản chất của rap và hiphop. Trước tiên, rap và hiphop sinh ra từ cảm giác bị bỏ rơi, bị phân biệt và là tiếng nói phản kháng của cộng đồng người Mỹ da đen trong thế kỷ 20. Những lời rap chân thật, thô ráp, đậm đà cảm xúc là công cụ để thể hiện niềm tự hào, sự kiêu hãnh, cũng như khát vọng sống của họ. Đúng như lịch sử của nó, rap là suy tư cá nhân, là thách thức và bộc bạch của những người không áp theo quy tắc xã hội.

Khi sang Việt Nam, rap không mang theo lịch sử nô lệ hay phong trào phản kháng như ở Mỹ, nhưng tinh thần tự do, cá tính và gai góc vẫn là đặc trưng. Những người trẻ tiếp xúc với rap từ nền tảng đủ sống, đã không còn viết về những đề tài băng đảng, bạo lực hay chiến tranh dưới đáy xã hội, mà hướng đến cảm xúc cá nhân, về tình yêu, cuộc sống, nỗi cô đơn, xung đột nhỏ trong cộng đồng. Phần lớn các sản phẩm ban đầu mang tính hồn nhiên, chưa được công nhận chính thống, chủ yếu giao lưu qua các hội nhóm, diễn đàn, và ít có cơ hội tiếp cận thị trường lớn hay trở thành nghề chính.

Chỉ từ năm 2020, khi hai chương trình rap Việt lần lượt ra mắt, rap bắt đầu có cơ hội phổ biến hơn, trở thành xu hướng chính trong làng nhạc. Các rapper từ các cuộc thi này đều vụt sáng như các ngôi sao của thế hệ mới, như MCK, tlinh, HIEUTHUHAI, Obito, trở thành những tên tuổi đình đám, dẫn dắt thế hệ Gen Z trong danh vọng và tài năng. Tuy nhiên, phần lớn những rapper này vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì sự nghiệp lâu dài khi phần lớn khán giả không đủ hiểu và yêu chiều nguồn năng lượng nguyên bản của rap.

Nhiều rapper đã buộc phải thích nghi, rẽ sang các dòng nhạc pop, R&B, hoặc hòa nhập showbiz để “sống tốt” hơn, đánh mất một phần quan điểm và cá tính ban đầu. Đối lập với đó, những nghệ sĩ trung thành với underground vẫn giữ vững phong cách, họ coi rap là nghệ thuật, là tiếng nói thực của chính mình, bất chấp thành công thương mại hoặc sự nổi bật truyền thông.

Khác biệt rõ nét giữa underground và mainstream thể hiện rõ qua thái độ và triết lý. Underground như một ngón nghề thủ công, đề cao cá nhân, tự do sáng tạo, không bị áp đặt bởi thị hiếu của số đông. Mainstream mang lại giá trị tiêu chuẩn của ngành giải trí, nơi nghệ sĩ thường trở thành hình tượng của showbiz, hướng đến thị trường rộng lớn, chỉ làm gì làm hài lòng đám đông. Sau cơn sốt truyền hình, nhiều người nghĩ rap đã vào thời hoàng kim, nhưng thực tế, phân tầng và phân rã âm thầm đã bắt đầu hình thành.

Nhiều rapper thành danh dù có thể dễ dàng trở thành sao, nhưng lại chọn giữ nguyên bản sắc để thể hiện sự chân thật của chính mình, thay vì chạy theo thị hiếu tầm thường. Ngược lại, nhiều người khác buộc phải hy sinh cá tính để thích nghi, đi theo con đường thương mại, góp phần tạo nên một thị trường đa dạng, phong phú hơn.

Trong góc nhìn quốc tế, các tên tuổi gạo cội như Kendrick Lamar, Nas vẫn tiếc nuối về sự sa sút của hiphop, một thể loại từng là tiếng nói của phản kháng, yêu thương và chân thật. Các nghệ sĩ này đều thể hiện góc nhìn bi quan về tương lai của nó, khi nền văn hóa này bị thương mại hóa, bị thuần hóa và mất đi tính đối thoại, thách thức vốn có.

Tại Việt Nam, câu chuyện cũng vậy. Mặc dù vẻ bên ngoài thị trường có vẻ rộn ràng, số lượng nghệ sĩ, các cuộc thi, các sản phẩm ngày càng nhiều, thì chất lượng và tinh thần chân thật của rap lại dần bị bóp méo. Những người giữ vững cá tính, trung thành với những giá trị nguyên bản vẫn có thể sống, vẫn tạo ra những tác phẩm phản ánh đời thường, tình cảm, và khát vọng cá nhân.

Không thể nói rap Việt đang chết, mà đúng hơn là nó đang chuyển mình, thích nghi theo dòng chảy của xã hội và thị trường âm nhạc. Hiphop không chỉ là thể loại âm nhạc, mà còn là trạng thái của tinh thần phản kháng, tự sự và chân thật. Sự đa dạng của các con đường: từ underground đến mainstream, đều góp phần nuôi dưỡng một thế hệ mới, những người dám kể câu chuyện của riêng mình.

Tinh thần hiphop vẫn còn trong những câu rap viết trong đêm khuya chưa thành danh, trong những sân khấu nhỏ, trong từng suy nghĩ chưa thành lời của những người trẻ. Miễn còn tiếng nói, còn ý chí trình bày chính kiến, thì hiphop chưa bao giờ chết. Mỗi giai đoạn, mỗi cách thức thể hiện đều là phần của tiến trình phát triển, làm phong phú thêm dòng chảy âm nhạc này. Chính sự thay đổi đó mang lại hy vọng: Một tương lai mà hiphop Việt không chỉ sống sót, mà còn vững mạnh hơn bao giờ hết.