RẬP VIỆT ĐANG TRƯỜNG THEO HƯỚNG NÀO? DƯỚI ÁNH NHẬN CỦA NHÀ BÁO VÀ GIỚI CHUYÊN GÁC

Ngày 14/08/2013, Kendrick Lamar xuất hiện trong single Control của Big Sean và Jay Electronica. Điều đặc biệt không phải ở việc đó là một bài rap bình thường, mà chính là phần verse của Kendrick đã tạo ra một cú sốc trong giới hiphop lúc bấy giờ và vẫn còn in đậm trong ký ức của cộng đồng đam mê hiphop tới ngày hôm nay. Những lời lẽ gay gắt, sự tự xưng mình là vua của một đô thị xa lạ như New York (dù xuất thân từ Compton, California), cùng lời thách thức các rapper đương thời đã trở thành một biểu tượng của tinh thần đối đầu, cạnh tranh thể hiện sự khẳng định cá tính và trách nhiệm của một người nghệ sĩ trong dòng chảy của âm nhạc đường phố.

Chỉ với vài câu ngắn gọn, verse rap của Kendrick Lamar đã làm chao đảo cả làng rap toàn cầu. Trong thế giới rap vốn luôn gắn liền với sự nổi loạn và phản kháng, việc một rapper dám tự xưng, gọi tên và thách thức các đồng nghiệp nổi tiếng để khơi lại tinh thần thi đua và sáng tạo là điều hiếm hoi. Đó không xuất phát từ ý định gây sốc để nổi tiếng, mà là một thông điệp mạnh mẽ của một nghệ sĩ trẻ tuổi nhìn thấy sự xuống dốc của hiphop, muốn thức tỉnh các đồng nghiệp và cộng đồng, khơi lại cái tôi cạnh tranh, khát vọng cống hiến và trung thành với những giá trị nguyên bản của hiphop.

Hành động của Kendrick Lamar khiến người ta không khỏi liên tưởng đến bối cảnh hiện tại của rap Việt, nơi giới underground và mainstream đang xảy ra một cuộc nội chiến nhỏ trong lòng cộng đồng. Nhiều rapper từ kỳ cựu tới tân binh đã xuất hiện trong các cuộc thi âm nhạc mang nặng tính thương hiệu, tạo ra làn sóng diss track nhằm công kích lẫn nhau, phản ánh một sự phân rẽ ngày càng rõ nét. Dế Choắt, Rhymastic, ICD, Phúc Du hay các tên tuổi khác đều đã tham gia vào các cuộc đấu khẩu, thể hiện sự căng thẳng và khúc mắc trong nội bộ rap Việt. Sự kiện này khiến nhiều người đặt câu hỏi: liệu rap Việt đã chết hay vẫn đang trong quá trình chuyển mình và thích nghi?

Chất lượng và bản sắc của rap Việt đang bị đặt dấu hỏi lớn trong bối cảnh mà dòng chảy âm nhạc của giới trẻ ngày nay có phần dễ dãi, dễ biến tấu để phù hợp thị trường hơn là trung thành với những giá trị nguyên sơ, gai góc của hiphop gốc. Trong khi đó, các rapper nếu muốn tồn tại, kiếm sống, buộc phải thích nghi, chuyển sang các thể loại như pop, R&B, hoặc tham gia các chương trình truyền hình thực tế để tiếp cận khán giả đại chúng. Qua đó, nhiều người bắt đầu đặt vấn đề về sự phân rã giữa underground và mainstream, hai địa hạt tưởng chừng đối lập nhưng thật ra phản ánh cách nghệ sĩ định hình và chọn lối đi phù hợp với mục tiêu của riêng họ.

Nhiều người cho rằng, underground là nơi giữ trọn vẹn tinh thần của hiphop: tự do, nguyên bản, góc cạnh và thúc đẩy cá tính, còn mainstream là nơi dòng nhạc này trở thành một ngành công nghiệp giải trí, biến những câu chuyện cá nhân thành sản phẩm thương mại. Trong thời gian gần đây, khi các chương trình truyền hình như Rap Việt bùng nổ, nhiều tên tuổi từ các cuộc thi đã trở thành ngôi sao, nhưng đồng thời lại đánh mất phần nào tinh thần đối thoại và phản kháng của dòng nhạc này. Các rapper chọn đi theo hướng xây dựng hình ảnh “chất chơi” để phù hợp với các chiến dịch quảng cáo, và từ đó làm giảm đi sự chân thực, nguyên sơ vốn luôn là cốt lõi của hiphop.

Phải chăng, rap Việt đang chết dần trong chính sự phân chia rõ ràng này? Một số ý kiến phản biện cho rằng, đó không hoàn toàn đúng. Thế giới hiphop đã trải qua nhiều biến cố, nhiều thế hệ rapper đã nhận thức rõ về cuộc đời, về giá trị và trách nhiệm của mình. Kendrick Lamar, Nas hay nhiều bậc tiền bối còn thể hiện rõ quan điểm về sự xuống dốc của dòng nhạc này qua các sáng tác và tuyên ngôn. Ở Việt Nam, trong bối cảnh tăng trưởng mạnh về số lượng và thị phần, chất lượng và nhận thức cộng đồng đam mê vẫn còn nhiều hạn chế.

Trong bức tranh rộng hơn, rap Việt có thể không đạt đến độ hoàn mỹ như các nền văn hóa phát triển lâu đời, nhưng nó đang phát triển theo hình dạng riêng của mình: loay hoay tìm kiếm tiếng nói phù hợp, giữ vững những giá trị chân thực và trải qua quá trình thích nghi với thực tế xã hội. Các nghệ sĩ như MCK, Low G, W XRDie hay Obito, dù không quá phổ biến trên truyền hình, nhưng vẫn luôn trung thành với bản sắc riêng, tạo nên những bản rap phản ánh cuộc sống, tình cảm, ước mơ của người trẻ Việt Nam.

Điều gì thúc đẩy thế hệ rap Việt tiếp tục tồn tại? Chính là khả năng thích nghi, không ngừng đổi thay, nhưng vẫn giữ được cái hồn của dòng nhạc phản kháng này. Các rapper dù có đi vào mainstream, cũng đều cần giữ phần nào đó tiếng nói riêng, tôn trọng và thể hiện sự chân thật của chính mình. Ngược lại, underground vẫn là nơi thể hiện đúng đắn ý nghĩa của hiphop: tự do, phản kháng, sáng tạo không giới hạn.

Dù bối cảnh có nhiều biến động, khi các thế hệ nghệ sĩ cùng nhau bước qua những thử thách, hiphop vẫn là một trạng thái của tinh thần, của ý chí và cảm xúc chân thật. Trên thế giới, những tên tuổi như Kendrick Lamar, Nas vẫn thể hiện rõ quan điểm về sự suy thoái của dòng nhạc này, nhưng đồng thời cũng là những đòn bẩy giúp dòng chảy này tiếp tục đổi mới và trưởng thành. Tại Việt Nam, rap đang có những chuyển đổi rõ nét, từ đó hình thành một nền văn hóa đa dạng, phong phú hơn, nơi mà mỗi nghệ sĩ, mỗi người nghe đều có thể đóng góp cho một dòng chảy sáng tạo không ngừng.

Và cuối cùng, rap không chết, nó chỉ đang thích nghi. Trong những câu rap đầu tiên của người trẻ hay của các nghệ sĩ nổi tiếng, vẫn còn đó niềm tin, khát vọng và sự chân thành – những thứ đã tạo nên hồn cốt của hiphop. Khi còn có người dám viết, dám nói, dám trung thành với chính mình, thì dòng chảy của dòng nhạc này vẫn mãi tồn tại và phát triển, mang trong mình tinh thần đối thoại, phản kháng của một thế hệ.