SAI GÒN – KHỞI ĐẦU CỦA MỘT TRÁI TIM THÀNH PHỐ HỒN NHIÊN HƠN LỜI KHEN GỌI

Trong suấn chân của lịch sử, có những mốc thời gian làm dấy lên tranh cãi chưa ngã ngũ về nguồn gốc, về thời điểm chính xác thành lập của thành phố Sài Gòn. Một trong những tác phẩm từng gây nhiều tranh luận là quyển Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám 1945 của tác giả Dương Kinh Quốc. Trong đó, tác giả cho rằng ngày 8.1.1877 đánh dấu chính thức thành lập thành phố Sài Gòn theo sắc lệnh của Tổng thống Pháp. Tuy nhiên, căn cứ vào các tài liệu lịch sử, phân tích kỹ lưỡng hơn, rõ ràng nhận thấy, câu chuyện này cần được đặt lại trong một góc nhìn chính xác hơn.

SỬ KHÁNG ĐỊNH VỀ NGÀY THÀNH LẬP THÀNH PHỐ SÀI GÒN

Cụm từ “thành phố Sài Gòn” đã xuất hiện ít nhất từ năm 1861, trong báo cáo chính thức của Phó đô đốc Charner gửi Bộ trưởng Hải quân và Thuộc địa Pháp, khi đề cập chi tiết về việc đánh chiếm đồn Chí Hòa. Văn kiện này, được công bố lần đầu năm 1865, trong Tạp chí Revue Maritime et Coloniale, đã khẳng định rằng chính quyền thuộc địa đã dùng danh xưng này để gọi khu vực này từ rất sớm. Điều quan trọng là, từ đó, thuật ngữ “thành phố Sài Gòn” trở thành phổ biến trong các văn bản, giấy tờ chính thức của chính quyền Pháp từ những năm 1860.

Trước đó, vào ngày 4.4.1867, Phó đô đốc De La Grandière đã ban hành Nghị định số 53, mở đường cho việc tổ chức quản lý chính thức cho khu vực này với tên gọi Ủy ban thành phố Sài Gòn, bổ sung sau đó bằng các nghị định sửa đổi, nâng cấp thành Hội đồng thành phố. Từ thời điểm này, Sài Gòn dần trở thành một trung tâm hành chính rõ ràng, gắn liền với bộ máy tổ chức của thực dân Pháp.

NGUỒN GỐC CHÍNH THỨC GÂY TRẬN CÂU HỎI

Chỉ đến ngày 8.1.1877, Tổng thống Pháp Mac Mahon mới ban hành sắc lệnh về tổ chức thành phố Sài Gòn – văn kiện gồm 77 điều khoản, trong đó có điều đầu tiên nói rõ: “Thành phố Sài Gòn được xây dựng thành cộng đồng”; nghĩa là, chính thức được xếp vào diện “thành phố” theo quy định của pháp luật Pháp. Tuy nhiên, nội dung của sắc lệnh này không đề cập việc “thành lập” hay “xây dựng” thành phố từ khởi thủy mà chỉ ghi nhận thành phố đã có một bộ máy hành chính phù hợp. Đặc biệt, các chương sau của sắc lệnh đề cập đến các quy định về nhân sự, ngân sách, tư pháp… nhưng không hề đề cập đến việc hình thành hay sáp nhập thành phố như nhiều người vẫn hiểu lầm.

Bởi lẽ đó, có thể kết luận rằng, Sài Gòn đã có trước ngày sắc lệnh 8.1.1877, dựa trên các văn bản, nghị định và các tài liệu pháp lý từ trước đó. Như vậy, ngày 4.4.1867, khi thành lập Ủy ban thành phố Sài Gòn, mới chính là mốc thời gian chính thức về việc thiết lập bộ máy quản lý hành chính cho khu vực này, chứ không phải ngày 8.1.1877.

NHỮNG NHẬN ĐỊNH CHUYÊN SÂU VỀ THỜI ĐIỂM HÌNH THÀNH THÀNH PHỐ SÀI GÒN

Thứ nhất, việc sử dụng thuật ngữ “thành phố Sài Gòn” ngay từ những năm 1861 và liên tục trong các văn kiện chính thức của chính quyền thực dân Pháp cho thấy, các nhà quản lý đã nhìn nhận khu vực này như một trung tâm đô thị từ rất sớm, không phải bắt đầu từ năm 1877.

Thứ hai, cơ cấu quản lý như Ủy ban thành phố (1867) và sau đó là Hội đồng thành phố (1869) cho thấy, Sài Gòn đã có nền tổ chức hành chính rõ ràng, hoạt động theo nguyên tắc nhất định trước khi có sắc lệnh năm 1877.

Thứ ba, câu mở đầu trong sắc lệnh ngày 8.1.1877, “Thành phố Sài Gòn được xây dựng thành cộng đồng,” phản ánh thực trạng rằng, thành phố đã tồn tại và hoạt động ổn định trước đó, chỉ cần có một văn bản chính thức xác nhận vị trí pháp lý.

Tổng thể, nếu hiểu theo khái niệm “thành lập” là chuyển đổi một đơn vị hành chính chưa phải thành phố thành thành phố như cách chúng ta hiểu ngày nay, thì rõ ràng, thời điểm chính xác sẽ là ngày 4.4.1867 khi thành lập Ủy ban thành phố. Còn ngày 8.1.1877 chỉ là một bước xác nhận chính thức, phù hợp với thực tế đã diễn ra từ trước đó.

Với những chứng cứ rõ ràng này, các tranh luận về mốc thời gian chính xác thành lập thành phố Sài Gòn cần được điều chỉnh phù hợp, tránh hiểu lầm về sự hình thành của một trung tâm đô thị mang tên Sài Gòn – TP.HCM như ngày nay.