NGHỆ SĨ ƯU TÚ VŨ TỰ LẨM: HÀNH TRình GẦN 50 NĂM GẮN BÓ VỚI QUAN HỌ VÀ ĐIỆN ẢNH

Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm, còn được biết đến với nghệ danh Hai Lẫm, là một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật hát Quan họ xứ Kinh Bắc. Ông đã góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển của Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh – tiền thân của Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày nay – và từng đảm nhiệm vai trò trưởng đoàn trong giai đoạn đầu xây dựng.

Từ những ngày đầu học nghề, ông đã thể hiện đam mê cháy bỏng và tinh thần trách nhiệm cao đối với nghệ thuật truyền thống. Khi Đoàn văn công Hà Bắc tuyển chọn diễn viên năm 1968, dưới sự động viên của dòng họ, Vũ Tự Lẫm đã mạnh dạn đăng ký tham gia. Nhờ năng khiếu ca hát bẩm sinh cùng khả năng đàn hát đa dạng, ông dễ dàng vượt qua vòng tuyển chọn đầu tiên trong số bảy người trong độ tuổi từ 18 đến 20. Một năm sau, khi đoàn chính thức thành lập, ông là một trong những gương mặt trẻ đầu tiên góp mặt – mở ra hành trình gắn bó của ông với Quan họ suốt nhiều thập kỷ.

Trong những ngày tháng đầu mới vào nghề, để được các nghệ nhân truyền dạy, các diễn viên trẻ như ông phải lao động sản xuất cùng bà con địa phương ban ngày như nhổ mạ, cày bừa, hái dâu; đêm xuống mới là thời điểm để các câu hát Quan họ cổ được truyền thụ. Nghệ sĩ Vũ Tự Lẫm cùng thế hệ của mình đã được nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi trực tiếp dạy hơn 100 câu Quan họ cổ. Sau đó, đoàn chia thành nhiều nhóm nhỏ, tỏa về các làng Quan họ như Viêm Xá, Đào Xá, Thị Cầu, Yên Mẫn, Thị C Chung, Y Na… để sưu tầm, học hỏi và bảo tồn phong cách hát truyền thống từ các bậc cao niên.

Trong giai đoạn đó, Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc có gần 60 thành viên, chia thành các đội nam, nữ và nhạc. Vũ Tự Lẫm đảm nhiệm vai trò đội trưởng đội diễn viên nam, cùng nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi đi khắp các huyện để tuyển chọn và đào tạo lớp kế cận, góp phần xây dựng lực lượng truyền nghề quan trọng này. Không chỉ biểu diễn, ông còn đóng góp trong việc phát triển nguồn nhân lực kế thừa cho nghệ thuật Quan họ.

Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, ông cùng vợ – Nghệ sĩ Ưu tú Minh Phức – rong ruổi khắp các địa phương cũ của Hà Bắc, vừa phục vụ nhân dân và bộ đội, vừa tham gia các hoạt động hỗ trợ cộng đồng. Họ đã có mặt tại nhiều “tuyến lửa” dọc sông Cầu, sông Như Nguyệt, vừa giúp bà con khắc phục hậu quả chiến tranh, vừa biểu diễn để thúc đẩy tinh thần chiến đấu, sống còn.

Nhiệt huyết và mong muốn gìn giữ, phát huy giá trị của quan họ, ông cùng các đồng nghiệp thường xuyên về các làng Quan họ cổ như Yên Mẫn, Viêm Xá, Đào Xá, Thị Cầu, Y Na… để sưu tầm làn điệu, tham gia các đêm hát truyền thống kéo dài đôi khi tới 2-3 ngày. Thập niên 1980, ông cùng đoàn biểu diễn khắp nơi trong cả nước và nhiều lần phục vụ các chương trình lớn dành cho chính phủ, quốc hội.

Trong hơn 30 năm gắn bó với Đoàn Quan họ Bắc Ninh, vợ chồng ông đã giành được nhiều huy chương, bằng khen tại các hội diễn chuyên nghiệp. Những giá trị ấy, ông vẫn giữ gìn cẩn thận cho đến ngày nay. Khi những thay đổi về cơ chế tác động trở nên không phù hợp, ông quyết định nghỉ hưu sớm nhưng luôn giữ vững tình cảm và phẩm cách của người nghệ sĩ chân chính. Ngôi nhà của ông nằm ngay cạnh Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, nơi kề cận những người bạn đồng nghiệp từng gắn bó, cùng chung một niềm đam mê và trách nhiệm với nghệ thuật truyền thống.

Ngoài sự nghiệp ca hát, Vũ Tự Lẫm còn có một dấu ấn đặc biệt trong điện ảnh với vai Chi trong bộ phim lịch sử Đến Hẹn Lại Lên (1974) của đạo diễn NSND Trần Vũ. Dù chỉ tham gia duy nhất bộ phim này, vai diễn liền anh Chi đã trở thành biểu tượng, gắn liền với hình ảnh Quan họ trên màn ảnh Việt suốt hơn nửa thế kỷ. Bộ phim mở đầu bằng cảnh hai nhân vật chính Nết và Chi gặp nhau tại chiến trường Trường Sơn trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, rồi trải qua nhiều biến cố lịch sử, từ làng quê Kinh Bắc tới chiến trường ác liệt, để rồi cuối cùng đoàn tụ trong một kết thúc đẹp.

Với hình ảnh liền anh Chi, ông đã vượt ra khỏi khuôn khổ nhân vật và trở thành biểu tượng bất tử của nghệ thuật Quan họ và điện ảnh Việt Nam. Đặc biệt, vai diễn này đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng khán giả, góp phần làm nên huyền thoại của người nghệ sĩ duy nhất chỉ đóng một phim nhưng lại thành danh và gắn bó với hình ảnh này suốt đời.