QUÁN ĐIỂM VỀ QUA TRÌNH XỬ LÝ VỤ NGƯỜI TÀI XẾ GÂY TAI NẠN CHẾT NGƯỜI: PHÁP LUẬT ĐANG CHỨNG TỎ NHỮNG LỖ HỔNG CHÍNH ĐẠO?

Việc tạm đình chỉ điều tra đối với tài xế Nguyễn Văn Bảo Trung do mắc bệnh tâm thần đã làm dấy lên nhiều tranh luận về sự công bằng của pháp luật quốc gia. Trung là người gây ra tai nạn khiến một nữ sinh 14 tuổi tử vong tại Vĩnh Long, nhưng sau đó bị cha nạn nhân bắn trọng thương. Sự việc này đã đặt ra câu hỏi lớn về ranh giới giữa pháp lý và công lý.

TRƯỚC KHI BỊ BẮN, TÀI XẾ KHÔNG CÓ BỆNH TÂM THẦN

Vụ việc bắt đầu từ ngày 28.4.2025, khi xe tải biển số 84C-102.77 vượt xe khác không quan sát rõ chướng ngại vật, đâm vào nữ sinh khiến em tử vong. Ban đầu, công an huyện Trà Ôn không khởi tố, viện kiểm sát cũng bác đơn khiếu nại của gia đình nữ sinh. Đến khi bộ công an và viện kiểm sát tối cao vào cuộc xác minh, các cơ quan mới xác định Trung vi phạm quy định giao thông.

Chỉ vài ngày sau, người cha của nạn nhân bất ngờ xông vào nhà tài xế Trung và bắn gây thương tích nặng, sau đó tự sát. Trung sống sót nhưng với thương tích 90% cơ thể, mất khả năng vận động và ý thức gần như mất hẳn.

Sau khi kiểm tra, Trung tâm pháp y tâm thần khu vực Tây Nam bộ khẳng định trước, trong và sau hành vi phạm tội, Trung không mắc bệnh tâm thần. Tuy nhiên, kể từ ngày bị bắn, Trung mắc bệnh lý mất trí trung bình, ảnh hưởng đến khả năng nhận thức và điều khiển hành vi.

THEO LUẬT, AI CŨNG CÓ THỂ TRÁNH TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ?

Theo khoản 1 điều 21 bộ luật Hình sự 2015, người mắc bệnh tâm thần trong lúc phạm tội, làm mất khả năng nhận thức hoặc làm mất khả năng điều khiển hành vi thì không chịu trách nhiệm hình sự. Còn khoản 2 điều 49 quy định rõ, người đã phạm tội trong khi có năng lực trách nhiệm nhưng mắc bệnh tâm thần trước khi bị kết án có thể được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.

Vấn đề ở đây là Trung chưa bị đưa ra xét xử, chưa có bản án, nên theo nghĩa hẹp của điều luật này, việc tạm đình chỉ để chờ khỏi bệnh được pháp luật chấp thuận. Nhưng điều này đặt ra câu hỏi lớn: nếu sau khi khỏi bệnh, Trung có thể tiếp tục bị truy tố hay không? Và liệu quy trình giám định có thực sự đảm bảo tính khách quan?

LỖ HỔNG PHÁP LUẬT VỀ YÊU CẦU GIÁM ĐỊNH TÂM THẦN

Về mặt thủ tục, gia đình nữ sinh đã đề nghị giám định lại, mong muốn xác suất chính xác của kết luận pháp y tâm thần. Tuy nhiên, quy định hiện hành còn nhiều bất cập: không có quy định bắt buộc có giám định chéo hoặc giám định độc lập khi có tranh chấp; quá trình giám định còn mang tính chủ quan, phụ thuộc vào ý kiến của hội đồng chuyên môn; và đặc biệt, quyền của gia đình nạn nhân trong việc tham gia hoặc chứng kiến quá trình này còn bị hạn chế.

Chính điều này đã làm rõ những điểm cần cải thiện trong hệ thống pháp luật để nâng cao tính khách quan và minh bạch trong xét xử các vụ án liên quan đến bệnh lý tâm thần của bị can.

NHỮNG ĐỀ XUẤT CẦN THAY ĐỔI

Để tránh những lỗ hổng như hiện nay, cần thực hiện các bước sau:
– Sửa đổi hoặc hướng dẫn rõ hơn về khái niệm “trước khi bị kết án”, đặc biệt cho phạm vi áp dụng trong quá trình tố tụng.
– Quản lý chặt chẽ thời hạn tạm đình chỉ điều tra, có quy định rõ về giám định lại khi quá thời hạn.
– Thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ tình trạng sức khỏe của bị can, báo cáo định kỳ về tiến trình phục hồi.
– Quy định quyền tham gia, chứng kiến của gia đình nạn nhân trong quá trình giám định.
– Xem xét trách nhiệm dân sự và bồi thường thiệt hại, bảo đảm quyền lợi cho phía gia đình nạn nhân ngay cả khi chưa truy cứu trách nhiệm hình sự.

CÔNG LÝ VÀ SỰ CÔNG BẰNG TRONG XÃ HỘI

Pháp luật không chỉ nhằm trừng phạt hành vi phạm pháp mà còn thể hiện công bằng xã hội. Khi quy định pháp luật có thể cho phép một người gây tai nạn chết người thoát trách nhiệm do mắc bệnh tâm thần xảy ra sau phạm tội, điều đó phản ánh sự thiếu đồng bộ và chưa hoàn thiện của hệ thống pháp luật.

XEM XÉT LẠI CHẾ ĐỘ VÀ QUY TRÌNH

Chúng ta cần một hệ thống rõ ràng hơn về quy trình giám định tâm thần, có cơ chế giám định độc lập và thủ tục minh bạch, giúp xác định chính xác tình trạng hành vi của bị can. Đặc biệt, cần có các quy định về thời hạn tạm đình chỉ và trách nhiệm của các cơ quan hữu quan trong việc đảm bảo quá trình điều tra, truy tố và xử lý được tiến hành đúng quy trình pháp luật.

Chỉ khi đó, công lý mới thực sự được thể hiện đúng nghĩa, phần nào giúp giảm bớt những bất công và bảo vệ quyền lợi của nạn nhân cũng như cộng đồng xã hội.