HẬU QUẢ XẢ LŨ TỪ THỦY ĐIỆN VÀ NGƯỜI SỞ HỮU ĐÒI HỎI AI TRÁCH NHIỆM?

Theo số liệu của Cục Quản lý đê điều và phòng chống thiên tai, tính đến ngày 24.11, liên tiếp các cơn bão chồng bão, lũ chồng lũ đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho người dân và tài sản quốc gia. Đã có 409 người chết và mất tích, hơn 727 người bị thương, cùng hơn 337.000 căn nhà bị sập hoặc hư hỏng, thiệt hại kinh tế ước tính vượt quá 85.099 tỉ đồng. Trong đó, thủy điện sông Ba Hạ đã xả lũ làm ngập lụt nặng, nhiều người không kịp trở tay.

Trong tháng 11.2025, thủy điện Sông Ba Hạ vận hành xả lũ lưu lượng trên 16.000 m3/giây tại một số thời điểm khiến tình hình thêm căng thẳng. Ngoài ra, từ đêm 20.11 đến chiều 22.11, công ty thủy điện Đồng Nai 5 – TKV tiến hành xả tràn để điều tiết hồ chứa, gây ngập trên diện rộng tại xã Đak Lua. Sự phản ứng của chính quyền xã và phía thủy điện còn gây tranh cãi về thông tin truyền đạt, làm cho người dân mất phương hướng trong ứng phó. Ước tính thiệt hại ban đầu xung quanh 40 tỉ đồng.

Chia sẻ về vấn đề này, luật sư Hà Hải, Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM, nhấn mạnh: pháp luật đã quy định rõ ràng về trách nhiệm của chủ sở hữu hồ chứa thủy điện trong các hoạt động vận hành và xả lũ để phòng chống thiên tai. Các quy định trong Nghị định 114/2018 của Chính phủ về quản lý an toàn đập, hồ chứa bắt buộc chủ sở hữu phải lập và cập nhật phương án ứng phó khẩn cấp dựa trên các số liệu kỹ thuật chính xác. Ông nói: “Chủ sở hữu đập phải biết hậu quả, đánh giá tác động của mỗi lưu lượng xả lũ đối với khu vực hạ du để tránh thiệt hại không mong muốn.”

Về khía cạnh dân sự, luật sư Hà Hải cho biết, nếu các tổ chức, cá nhân liên quan gây ra thiệt hại do xả lũ, người dân có thể yêu cầu được hỗ trợ hoặc bồi thường, theo luật Dân sự. Người dân còn có thể nhờ đến Trung tâm trợ giúp pháp lý hoặc luật sư miễn phí để đại diện khởi kiện. Đặc biệt, theo Nghị quyết số 205/2025 của Quốc hội, từ ngày 1.1.2026, Viện kiểm sát có quyền đại diện nhà dân khởi kiện các vụ án dân sự đòi bồi thường thiệt hại do xả lũ gây ra, mở ra cơ hội mới cho những người bị thiệt hại.

Về trách nhiệm của thủy điện hay chính quyền địa phương trong trường hợp gây thiệt hại, luật sư Hoàng Hà, đại diện Công ty luật TNHH MTV Thiên Quý, phân tích rõ: nếu hoạt động xả lũ không đúng quy trình được chính quyền phê duyệt, hoặc không thực hiện đầy đủ các biện pháp cảnh báo, sơ tán theo quy định, thì trách nhiệm bồi thường sẽ thuộc về tổ chức vận hành hồ chứa. Luật Dân sự quy định rõ: ai gây ra thiệt hại trái pháp luật thì phải bồi thường, ngoại trừ các tình huống bất khả kháng hoặc cấp thiết.

Theo đó, trong các tình huống mưa lũ vượt quá khả năng dự báo, đã vận hành đúng quy trình nhưng vẫn xảy ra thiệt hại, thì các bên sẽ không phải bồi thường đầy đủ. Trong trường hợp này, nhà nước hỗ trợ thiệt hại cho người dân qua các chính sách hỗ trợ khẩn cấp, dựa vào các nghị định của Chính phủ về phòng chống thiên tai.

Khi nào người vi phạm mới bị xử lý hình sự? Luật sư Nguyễn Thị Kim Vinh, nguyên thẩm phán TAND tối cao, cảnh báo: người dân cần thu thập chứng cứ rõ ràng như hình ảnh, video thiệt hại, biên bản định giá tài sản, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu để làm căn cứ khởi kiện. Trong các vụ thiệt hại nghiêm trọng, nếu xác định rõ hành vi vi phạm pháp luật, người gây thiệt hại còn có thể đối mặt với trách nhiệm hình sự. Theo các điều luật của Bộ luật Hình sự, vi phạm gây hậu quả thiệt hại từ 100 triệu đồng trở lên có thể bị xử lý với mức án cao nhất đến 12 năm tù đối với các hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng hay thiệt hại lớn về tài sản và tính mạng người khác.

Xây dựng hình ảnh rõ nét về hậu quả của xả lũ và trách nhiệm pháp lý không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà còn yêu cầu mỗi người dân nâng cao ý thức. Chỉ khi các bên cùng hợp tác chặt chẽ và hành xử đúng quy trình, thiệt hại mới có thể hạn chế tối đa, tránh tình trạng vừa mất của, vừa mất người do mưa lũ và hoạt động điều tiết hồ chứa thiếu kiểm soát.