PHÁO ĐÀI KÝ ỨC VỀ NHỮNG NGƯỜI PHỤ NỮ TỰ GẢ CHO CHÍNH MÌNH GIỮA TRÁI TIM SÀI GÒN

Trong không gian cổ kính mang đậm phong cách Pháp và Trung Hoa, căn nhà cũ kỹ tại khu Chợ Lớn nghìn xưa vẫn còn đứng đó như một chứng tích của một thời quá khứ. Những bức tường thạch cao trắng ố vàng, bong tróc mất nét, là minh chứng cho sự phủ phục của thời gian, như thể cố giữ lại phần ký ức đang dần phai mờ trong dòng chảy hối hả của thành phố mới. Bước vào bên trong, không gian hẹp hòi, tối tăm, ẩm mốc, nơi những vệt vôi vữa nham nhở rơi rụng như những mảnh vụn của quá khứ.

Ngôi nhà này, mang tên Tụ Quần Cư, nằm lọt dưới con đường Trần Quý, đã tồn tại hơn nửa thế kỷ. Đây là nơi sinh sống của nhóm phụ nữ mang danh xưng tự gọi là Tự Sơ Nữ – những người phụ nữ đã từng thề không lấy chồng, quyết sống độc lập và tự do theo cách riêng của họ. Từng là nơi sinh hoạt của nhóm người này, phần lớn vật dụng đã bị tàn phá sau các lần giải tỏa, chỉ còn lại chiếc bàn gỗ dùng làm hương án cùng chiếc phản cũ kỹ. Hiện tại, Tụ Quần Cư chỉ còn là chỗ trú ngụ của những người già neo đơn, nơi lưu giữ ký ức xa xôi của một cộng đồng đặc biệt.

Tự Sơ Nữ là danh xưng mang ý nghĩa đặc biệt trong văn hóa người Hoa. Để trở thành một Tự Sơ Nữ, người phụ nữ phải trải qua một nghi thức thiêng liêng trước bàn thờ Phật Bà Quan Âm, thề không kết hôn suốt đời. Điều kỳ lạ là họ còn phải có một người phụ nữ lớn tuổi đứng ra búi tóc, chải tóc như những phụ nữ đã có chồng, như một hình thức biểu đạt sự tự do của riêng mình. Anh Dương Rạch Sanh, người sưu tầm kỷ vật của cộng đồng người Hoa tại Việt Nam, giải thích: “Họ tự búi tóc, tức là họ tự gả cho chính mình, vì họ muốn thể hiện quyền tự quyết định cuộc đời của bản thân. Những người này đã từng chứng kiến nhiều bất công, nên mong muốn vượt qua tất cả để khẳng định chính mình. Họ chính là những người giành lấy nữ quyền trong lịch sử Trung Quốc.”

Họ, những phụ nữ ngày xưa, thường đi làm công cho các gia đình giàu có, làm nghề thủ công để kiếm sống. Tiết kiệm từng đồng bạc tích góp, họ mua căn nhà làm nơi nương tựa khi tuổi già. Người cuối cùng trong nhóm, cô Văn Ngọc Mai, còn gọi là bà Hoa Kim Chỉ, đã mất vào năm 2002 ở tuổi 90. Cô là biểu tượng của sự kiên cường, của tinh thần tự quyết và giữ gìn giá trị truyền thống văn hóa.

Ngày nay, mọi tấm hình, ký vật của nhóm Tự Sơ Nữ dần mai một theo thời gian. Những hình ảnh cũ kỹ, vàng ố, gần như bị mối mọt xâm lấn, phần nào còn giúp giữ lại phần nào của ký ức ấy. Tại Phòng trưng bày văn hoá người Hoa TP.HCM – Chợ Lớn, anh Dương Rạch Sanh đã tái hiện không gian sinh hoạt của nhóm Tự Sơ Nữ qua những bộ sưu tập đồ dùng, kỷ vật từ hơn 15-16 năm sưu tầm. Những chiếc chén, guốc mộc, thùng cơm cũ, đến cả chiếc giường gấp trăm năm tuổi đều là chứng tích của một cuộc sống riêng biệt, tự quyết và kiên cường của những người phụ nữ ấy.

Di vật còn lại là biểu tượng của ý chí bất khuất, của khát vọng giữ gìn quyền tự quyết của người phụ nữ trong một xã hội từng bị quy luật khắt khe ép buộc. Dẫu cho đất nước, thành phố thay đổi nhanh chóng, câu chuyện về Tự Sơ Nữ vẫn sống trong lòng những người trân trọng giá trị cổ xưa. Với niềm tự hào của người sưu tầm như anh Sanh, việc gìn giữ ký ức này không chỉ là trách nhiệm chung của cộng đồng mà còn là một cách để giữ lại bản sắc, lịch sử của một thế hệ phụ nữ kiên trung và tự cường.

Dù Tụ Quần Cư có dần phai nhạt theo thời gian, tinh thần của những người phụ nữ tự gả cho chính mình vẫn sống mãi trong những hình ảnh, ký vật, và trong lòng những ai yêu dấu nét đẹp của quá khứ, của sự lựa chọn tự do và quyền làm chủ của người phụ nữ xưa cũ tại Sài Gòn – Chợ Lớn.