GIAI ĐOẠN CHUYỂN HÓA GIỮA THẾ GIỚI ẢO VÀ ĐỜI THỰC CỦA GEN Z

Gần đây, tôi cùng em trai đang lục lọi các cửa hàng trực tuyến để tìm mua đồ trang trí phòng. “Em đang tìm một chiếc đồng hồ kim analog,” cậu ấy thông báo. Thật sự, đó là lần đầu tiên tôi nghe thấy câu đó trong đời. Những người lớn hơn chắc đều còn nhớ những chiếc đồng hồ with kim nặng trịch, phát ra tiếng tích tắc lớn đến mức chẳng ai có thể chợp mắt nổi trong phòng. Cậu em tự tin rằng một chiếc đồng hồ như thế sẽ là món đồ trang trí lý tưởng cho phòng mình, và sẽ dùng nó làm đồng hồ báo thức.

Dù ý tưởng bật báo thức bằng cách đập mạnh chiếc đồng hồ đặt ở đầu giường nghe có vẻ lãng mạn như trong các bộ phim hài lãng mạn, tôi vẫn hỏi: “Sao phải khổ thế trong khi em có điện thoại?” Cậu ấy liếc tôi bằng cái nhìn quen thuộc của tuổi teen, như muốn nói: “Chị không hiểu gì hết.”

Thế giới ảo thường bảo rằng sống thực mới ngầu. Trước đó, người lớn đã thể hiện sự lo ngại về việc thế hệ trẻ ngày nay quá phụ thuộc vào công nghệ. Tuy nhiên, thực tế lại trái ngược. Chính những người trưởng thành, dù từng yêu thích công nghệ, giờ đây cũng bị cuốn vào vòng xoáy của các video AI, tin tức giả và các trò chơi trực tuyến. Các cuộc tranh luận về việc làm sao để trẻ phát triển các kỹ năng sống, kết bạn và giao tiếp sâu sắc dần trở thành những cuộc thảo luận vô tận. Nhưng trái ngược với những dự đoán ban đầu, các bạn trẻ thế hệ Z lại dễ dàng từ bỏ mạng xã hội và các thiết bị điện tử hơn bao giờ hết.

Tôi vốn xem mình như một người “nghiện mạng” suốt 15 năm qua, nên khá sốc khi nghe em trai và em gái nói rằng việc online cả ngày không còn là dấu hiệu của sự sành điệu nữa. Ngầu bây giờ thể hiện qua một cuộc sống hoàn toàn tách biệt khỏi thế giới ảo, một xu hướng phản ứng lại sự bủa vây của công nghệ.

NÓI VỀ GẦN GŨI VỚI THIẾT BỊ ANALOG

Hồi còn nhỏ, tôi từng sở hữu nhiều thiết bị analog, có lẽ những đứa trẻ ngày nay chưa từng thấy qua, vì mọi thứ đã được tích hợp vào điện thoại. Tôi nhớ về chiếc máy nghe nhạc MP3 đầu tiên của mình, gần nghìn bài hát, và những lần đi thuê băng đĩa phim. Tâm trạng hoài niệm dâng trào khi nghĩ về những thứ đó, từng khiến tôi thấy hạnh phúc. Thật kỳ lạ, dạo gần đây, chính cảm giác hoài niệm này lại tràn ngập trong tâm trí của các bạn trẻ, từ những người đã lớn lên với những thiết bị analog xưa cũ, đến lớp trẻ nhỏ cảm thấy mình đã bỏ lỡ một phần quan trọng của quá trình phát triển công nghệ.

Thời còn trẻ, chúng ta có thể cân bằng giữa thế giới online và offline. Công nghệ giúp kết nối, tìm kiếm và giải trí, nhưng vẫn có thể phân biệt rõ thực tại và thế giới ảo. Hiện tại, khi mọi người đều nghiện mạng và ranh giới này càng ngày càng mờ nhạt, thì ý thức về cuộc sống bên ngoài màn hình trở thành một điều xa xỉ.

PHẢN ỨNG VỚI SỰ LÊN NGÔI CỦA CHUỘT ĐIỆN TỬ

Trong một số thời điểm, chính các hoạt động offline lại trở thành xu hướng chủ đạo. Tôi nhận thấy rằng, dù chúng ta dành hàng giờ lướt mạng, vẫn có những ý tưởng về việc tắt hết các thiết bị, về các chuyến retreat để bỏ lại điện thoại, và về việc trở về cuộc sống “như những năm 2000” – tức là chỉ đơn giản dừng lại để trải nghiệm thực sự. Các hoạt động này như một phản ứng tự nhiên trước sự phát triển chóng mặt của công nghệ, đặc biệt là trong năm 2025 khi trí tuệ nhân tạo bùng nổ.

Hannah Arendt từng tin rằng công nghệ có sức mạnh tạo ra một thế giới vững bền hơn chính cuộc đời cá nhân, đồng thời giúp xây dựng điều kiện tốt hơn cho các thế hệ tương lai. Tuy nhiên, bà cũng cảnh báo rằng nếu không kiểm soát, công nghệ có thể khiến con người xa rời cộng đồng, các cuộc trò chuyện chân thật và trách nhiệm xã hội. Thực tế, chúng ta cảm nhận rõ hơn bao giờ hết về tác động tiêu cực của việc quá kết nối – thuật ngữ “brain rot” trở nên phổ biến khi những người trẻ bắt đầu lo lắng về khả năng mất khả năng ghi nhớ, tập trung và tư duy độc lập.

KHẢ NĂNG ĐÁNH BẬT NGƯỢC VỚI CÔNG NGHỆ

Từ đó, việc offline trở thành một hành động kháng cự nhẹ nhàng nhưng ý nghĩa. Đó là cách thế hệ trẻ đối mặt với sự bão hòa của công nghệ bằng việc tự chọn lọc, giảm tiếp xúc để thanh lọc tâm trí. Các thiết bị analog, như máy ảnh film, sổ tay, hoặc đơn giản như chiếc đồng hồ báo thức cổ điển, cùng các hoạt động như đọc sách hay chơi board game trở thành biểu tượng của chân thực và cảm xúc nguyên bản.

Nhiều người bắt đầu tìm về các vật dụng không kỹ thuật số để giữ cho hệ thần kinh bình ổn và bảo vệ cảm xúc. Việc sử dụng đồng hồ kim analog thay vì điện thoại để báo thức, tránh ngủ chung với điện thoại, giúp giảm thiểu nguy cơ mất ngủ hoặc chán nản vì quá phụ thuộc vào màn hình. Tôi cũng đã thử dành thời gian đọc sách, giải ô chữ để luyện trí nhớ, cảm giác như being refreshed – như bổ sung nước dưỡng ẩm cho não bộ sau một ngày dài.

TINH THẦN KHÁNG CỰ VÀ TRẢI NGHIỆM THẬT

Thật đáng ngạc nhiên, hệ thống các hoạt động ngoài trời, chơi thể thao, sử dụng các trò chơi bàn đã trở nên phổ biến rõ rệt hơn qua các năm gần đây. Các thế hệ trẻ bắt đầu đánh giá cao giá trị của trải nghiệm thực, của việc sử dụng công nghệ như một mô hình trợ lý chứ không trở thành mục đích sống.

Năm 2025, nhiều người đã bắt đầu sử dụng các ứng dụng để đo lường và quản lý sở thích analog như đọc sách, đi bộ hay xem phim – những thông tin này quan trọng hơn so với những bức ảnh về cốc cà phê mà chúng ta luôn đăng tải trên mạng. Các thiết bị analog và sở thích offline trở thành những biểu tượng của sự phản kháng, của mong muốn lấy lại cân bằng trong cuộc sống ngày càng số hóa.

Chúng ta đang chứng kiến một cuộc chạy trốn khỏi thế giới ảo để hướng về những điều thật chân thật, cầm nắm được và giúp ta cảm thấy đời sống có ý nghĩa hơn. Với xu hướng này, hy vọng rằng, trong tương lai, chúng ta sẽ ngày càng gần hơn với cuộc sống cân bằng, nơi mà công nghệ phục vụ con người chứ không chiếm lấy cuộc đời của họ.