Những Người Phụ Nữ Tự Gả Cho Chính Mình: Ký Ức Oan Hồn Trong Thành Phố Không Ngủ

Trong căn nhà cổ mang phong cách Pháp và Trung Hoa, những bức tường thạch cao trắng ngả màu thời gian, bong tróc từng mảng vôi nham nhở rụng lả tả khi có ai đó vô ý va chạm. Bước vào bên trong, không gian chật hẹp càng thêm tối tăm, ẩm thấp, với trần nhà lót gỗ đen kịt do khói bếp ám, tạo nên cảm giác như lạc vào một phần ký ức xa xưa đã lặng lẽ phai nhòa giữa nhịp sống hối hả của TP.HCM mới.

Nằm e ấp trên con đường Trần Quý, Tụ Quần Cư là minh chứng còn sót lại của một câu chuyện đặc biệt về nhóm Tự Sơ Nữ, những người phụ nữ Chợ Lớn từng thề không bao giờ lấy chồng. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ngôi nhà này như một mảnh ghép của quá khứ, đã từng là nơi chung sống của những người phụ nữ chọn cuộc đời tự chủ, bất chấp xã hội phong kiến và nhiều định kiến.

Tòa nhà cũ kỹ này giờ chỉ còn lại vài vật dụng nhỏ bé: chiếc bàn gỗ dùng làm bàn thờ, chiếc phản cũ kỹ và nhiều ký vật đã nhuốm màu thời gian. Một phần tàn tích lịch sử của nhóm phụ nữ đặc biệt, nay chỉ còn là những tấm ảnh mỏng manh, mối mọt gặm nhấm từng phần ký ức. Những người phụ nữ này, khi đến TP.HCM, chủ yếu làm công việc gia truyền, thủ công hoặc đi làm thuê cho các gia đình khá giả, để tích cóp một khoản tiền mua nhà, gối đầu những ngày về già.

Một trong số họ là cô Văn Ngọc Mai, còn gọi thân thương là bà Hoa Kim Chỉ. Bà là biểu tượng của nhóm Tự Sơ Nữ cuối cùng, mất năm 2002 ở tuổi 90, để lại những câu chuyện và ký ức về thời kỳ đầy biến động của người Hoa tại Sài Gòn – Chợ Lớn.

TỰ SƠ NỮ: NGHỆ THUẬT THỀ KHÔNG KẾT HÔN

Danh xưng Tự Sơ Nữ mang ý nghĩa đặc biệt, bắt nguồn từ một nghi lễ thiêng liêng tại bàn thờ Phật Bà Quan Âm, nơi mỗi người phụ nữ tự nguyện tuyên thệ sẽ không bao giờ lấy chồng trong đời. Điều này được thực hiện bởi một cô phụ nữ lớn tuổi đứng ra búi tóc, chải tóc như những người đã kết hôn, thể hiện sự tự do và ý chí tự quyết của họ.

Anh Dương Rạch Sanh, người sưu tập ký vật của người Hoa tại Việt Nam, giải thích: “Họ tự búi tóc, tức là họ tự gả cho chính mình. Đây là biểu tượng của việc họ đã trải qua và chứng kiến sự bất công của xã hội dành cho người phụ nữ, từ đó hình thành ý chí giành quyền tự quyết. Có thể nói, họ chính là những người nữ quyền sớm nhất trong lịch sử Trung Quốc.”

Những người phụ nữ này thường làm công việc thủ công, giúp gia đình hoặc kiếm sống từ các ngành nghề truyền thống, như bán mặt hàng thủ công. Họ góp nhặt tiền bạc, hùn vốn mua nhà làm nơi an trú khi về già. Cô Văn Ngọc Mai, hay còn gọi là bà Hoa, là nhân vật tiêu biểu, đã dành cả đời bán các mặt hàng truyền thống của người Hoa. Bà qua đời năm 2002, để lại một phần ký ức về sự kiên cường và ý chí tự do của những người phụ nữ tự gả cho chính mình.

NGƯỜI GIỮ GÌN KÝ ỨC XƯA CŨ

Ngày nay, nhóm Tự Sơ Nữ đã biến mất hoàn toàn khỏi đời thực. Ngôi nhà Tụ Quần Cư không còn giữ nguyên hình dạng xưa, phần lớn đã bị giải tỏa hoặc xuống cấp. Chỉ còn sót lại vài đồ vật nhỏ bé, thể hiện rõ nét thời gian trôi qua: chén, guốc mộc, chiếc hộp cơm, chiếc giường cũ kỹ, tất cả đều là ký vật của những phụ nữ đã qua đời hoặc bỏ đi.

Tuy nhiên, tinh thần kiên cường và ý chí tự quyết của họ vẫn sống mãi trong lòng những người yêu mến văn hóa truyền thống. Anh Dương Rạch Sanh, người đã dành hơn 16 năm sưu tầm và bảo tồn ký vật của nhóm Tự Sơ Nữ, chia sẻ: “Tôi muốn giữ lại những câu chuyện này, như một phần ký ức về một thời kỳ đầy ý nghĩa, thể hiện quyền tự quyết của người phụ nữ. Dù ngôi nhà đã tàn phai, những bức ảnh, món đồ ngày xưa vẫn còn lưu lại, như lời nhắc nhở về sự kiên cường của họ.”

Trong phòng trưng bày Văn hóa người Hoa tại TP.HCM, hình ảnh và vật dụng của nhóm Tự Sơ Nữ được trưng bày, như những chứng tích cuối cùng về thời kỳ họ còn tồn tại. Những ký vật gồm chén, guốc mộc, thùng cơm, chiếc giường… đều đã bước qua hàng chục thập kỷ, mang theo ký ức về cuộc đời của những người phụ nữ coi việc tự gả cho chính mình là sự tự do và chiến thắng trước định kiến xã hội.

Ký ức về nhóm Tự Sơ Nữ và những người phụ nữ dám đứng lên chống lại phong kiến, củng cố vị thế của bản thân, vẫn còn sống trong từng di vật, trong trái tim của những người trân trọng giá trị truyền thống và lịch sử văn hóa. Đối với anh Dương Rạch Sanh, việc gìn giữ những câu chuyện này không chỉ là giữ gìn ký ức, mà còn là cách để thành phố này lưu giữ bản sắc riêng, nhắc nhớ về những con người đã dám tự quyết cuộc đời mình.

Dù thời gian có qua đi, những ký ức đó vẫn mãi hiện diện, như minh chứng cho sức mạnh và ý chí của những người phụ nữ tự gả cho chính mình, sống và mất đi trong lòng một thành phố luôn đổi thay.