Chủ sở hữu đập và hồ chứa phải biết hậu quả khi xả lũ – Ai chịu trách nhiệm khi thiên tai gây thiệt hại lớn?

Trong những ngày qua, tình hình thiên tai tại Việt Nam diễn biến phức tạp, liên tục xảy ra các đợt mưa lớn, gây lũ lụt nghiêm trọng. Các số liệu từ Cục Quản lý đê điều và phòng chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) cho thấy tính đến ngày 24.11, tình trạng chồng chất bão lũ đã gây ra thiệt hại nặng nề, với 409 người chết và mất tích, hơn 337.000 nhà cửa bị sập đổ hoặc hư hỏng. Tổng thiệt hại kinh tế ước tính vượt 85.000 tỷ đồng.

Trong bối cảnh đó, các hoạt động vận hành thủy điện, nhất là việc xả lũ bất thường, trở thành tâm điểm tranh luận, gây lo ngại về trách nhiệm của chủ sở hữu công trình này. Tháng 11.2025, thủy điện Sông Ba Hạ đã vận hành xả lũ với lưu lượng trên 16.000 m3/giây, gây ngập lụt nặng nề tại các khu vực hạ du. Công ty thủy điện Đồng Nai 5 – TKV cũng tiến hành xả tràn từ đêm 20.11 đến chiều 22.11, làm mực nước sông Đồng Nai dâng nhanh, gây thiệt hại khoảng 40 tỷ đồng tại xã Đak Lua, tỉnh Đồng Nai.

Chị Nguyễn Thanh Hiền, Chủ tịch UBND xã Đak Lua, bày tỏ sự bất ngờ khi không nhận được thông báo chính thức về việc xả tràn từ phía thủy điện. Tốc độ nước dâng cao quá nhanh đã khiến công tác ứng phó của địa phương bị động. Trong khi đó, ông Trần Thanh Hải, Phó giám đốc Công ty thủy điện Đồng Nai 5 – TKV, cho rằng địa phương chưa có dữ liệu chính thức và cần xem lại công tác truyền đạt thông tin nội bộ.

Luật sư Hà Hải, Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM, cho biết pháp luật đã quy định rõ trách nhiệm của chủ sở hữu đập trong việc xây dựng, quản lý và vận hành các hồ chứa, đảm bảo an toàn và phòng ngừa thiệt hại thiên tai. Theo Nghị định số 114 năm 2018 của Chính phủ, chủ đập phải lập, rà soát và điều chỉnh phương án ứng phó khẩn cấp, trình UBND có thẩm quyền thẩm định dựa trên số liệu kỹ thuật.

Chuyên gia khẳng định, chủ sở hữu đập có nghĩa vụ đánh giá tác động của lưu lượng xả lũ đối với khu vực hạ du. Trong trường hợp thiệt hại xảy ra do chủ đập không thực hiện đúng quy trình, không thông báo kịp thời hoặc không phối hợp tốt trong phòng chống thiên tai, họ có thể chịu trách nhiệm dân sự cũng như hình sự.

Pháp luật cũng cho phép người dân có quyền yêu cầu hỗ trợ bồi thường vật chất lẫn tinh thần nếu bị thiệt hại trực tiếp từ hoạt động của thủy điện. Ngoài ra, theo nghị quyết của Quốc hội và luật Phòng chống thiên tai, người dân còn có thể nhờ Viện kiểm sát đại diện khởi kiện để yêu cầu bồi thường thiệt hại, đặc biệt trong các trường hợp chủ đập hoặc các tổ chức, cá nhân liên quan không thực hiện đúng nghĩa vụ.

Luật sư Hoàng Hà, từ Công ty luật TNHH MTV Thiên Quý, nhấn mạnh sự khác biệt giữa hỗ trợ sau thiên tai và trách nhiệm bồi thường dân sự. Nếu việc vận hành hồ chứa và xả lũ không đúng quy trình đã được phê duyệt, hoặc chính quyền không kịp thời cảnh báo, sơ tán, gây ra thiệt hại, thì chủ sở hữu thủy điện có thể phải bồi thường theo quy định của pháp luật. Các công trình có nguồn nguy hiểm cao độ nên trách nhiệm bồi thường sẽ trọn vẹn trừ khi xảy ra các trường hợp bất khả kháng, như thiên tai vượt tầm kiểm soát.

Trong trường hợp xảy ra hậu quả nghiêm trọng do thi hành công vụ trái pháp luật, như ra lệnh hoặc quyết định không đúng, người dân có thể khởi kiện để yêu cầu bồi thường. Nếu hậu quả đó gây thiệt hại về tài sản hoặc tính mạng, thì người gây ra hậu quả còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Các tội danh liên quan bao gồm “Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng” hoặc “Thiếu trách nhiệm gây thiệt hại đến tài sản của Nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp” với mức phạt có thể lên đến 12 năm tù.

Chuyên gia pháp lý cũng khuyến cáo người dân cần thu thập đầy đủ chứng cứ như hình ảnh, video, biên bản định giá hoặc giấy tờ xác nhận quyền sở hữu để làm căn cứ khởi kiện. Trong những trường hợp thiệt hại do thi hành công vụ trái phép, Nhà nước sẽ phải bồi thường theo luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Nhưng nếu thiệt hại xảy ra do thiên tai vượt quá khả năng kiểm soát, các bên sẽ không phải bồi thường 100%, và thiệt hại có thể được hỗ trợ từ các nguồn hỗ trợ của nhà nước, Quỹ phòng chống thiên tai và các chương trình cứu trợ khác.

Khi phát hiện hành vi vi phạm pháp luật của cá nhân hoặc tổ chức gây thiệt hại, người dân cần thu thập chứng cứ và có thể khởi kiện để yêu cầu bồi thường hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Những hành vi thiếu trách nhiệm, gây hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt liên quan đến quản lý, vận hành thủy điện, đều có thể bị xử lý hình sự, thậm chí bị phạt tù, tùy theo mức độ thiệt hại và quy định của pháp luật.