TẤM HÌNH BỊ LÃNG QUÊN: HÀNH TRÌNH TÌM KIẾM NHỮNG CHIẾC ÁO TRẬN ĐẦU VÀNG
Bao năm ròng gắn bó với nghề báo, mỗi dịp cuối năm lại là thử thách của sự sáng tạo với các sự kiện trong năm. Thế nhưng có những câu chuyện bỏ lỡ, những hình ảnh bỏ quên trong ký ức, mãi đến khi gặp lại mới thấy chúng thực sự quý giá. Một trong số đó là tấm hình ghi dấu cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc ngày 17.2.1979, có lẽ ít người còn nhớ đến.
Ký ức của người cầm máy ảnh
Năm 2011, tôi nghe phong thanh về nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Mạnh Thường, người từng chụp lại những ngày tháng ác liệt ấy ở Cao Bằng. Qua câu chuyện, tôi biết ông đã từng đi thực tế tại mặt trận, và trong bộ sưu tập hình ảnh đó, có một bức chụp chân dung cô bộ đội trẻ, đeo ba lô, khoác súng AK, bế một bé gái mặt lem, áo len chân đất. Khi hỏi về hoàn cảnh của bức hình, ông chỉ nói vắn tắt: “Tôi đang công tác ở Hòa An thì Trung Quốc bất ngờ đánh sang, phải chạy trong hỗn loạn, và đó là cảnh cô bộ đội cứu đứa bé gái này, mẹ của bé đã bị trúng đạn chết.”
Tìm lại những nhân vật trong ảnh
Quyết tâm, tôi bắt đầu hành trình đi tìm cô bé trong bức ảnh. Ban đầu là tại Cao Bằng, tìm kiếm địa điểm cầu Tài Hồ Sìn, hỏi thăm người dân địa phương, nhưng chẳng ai còn nhớ chính xác. Chuyển sang Hòa An, nơi cô bé sinh sống, tôi hỏi thăm từng người, tra hỏi các chứng cứ cũ nhưng vẫn không rõ nét. Thời điểm đó, mọi dữ liệu liên quan đều mù mờ, những ký ức chiến tranh đã trở thành quá khứ xa xôi.
Tìm kiếm qua cộng đồng mạng
Không từ bỏ, tôi đăng câu chuyện tìm cô bé Cao Bằng lên mạng xã hội, hy vọng có thể chạm vào ký ức của người cũ hoặc những nhân chứng còn sống. Thật may, trong số hàng nghìn tin nhắn, có một người gửi đến: “Em ở Hòa An, chắc chắn cô bé anh tìm là chị Hiền, hiện đang là cán bộ xã Hoàng Tùng, em đã nghe gia đình kể chuyện này.” Từ lời giới thiệu này, tôi liên hệ qua Tỉnh đoàn Cao Bằng, xin số của chị Hiền. Chỉ qua một cuộc trò chuyện, sự xác tín về nhân vật ngày một rõ nét, tôi quyết định bỏ mọi kế hoạch để chuẩn bị hành trình lên Cao Bằng gặp gỡ.
CÔ GÁI NHỎ VÀ TẤM GƯƠNG CỦA WIỆN CẢ
Chị Hiền năm nay đã 40 tuổi, từng là bé gái ba tuổi trong bức hình cũ. Tháng 2.1979, khi chiến sự đột ngột ập đến, chị cùng mẹ là bà Hoàng Thị Phiến chuẩn bị về quê ngoại. Trên đường đi, mẹ chị bị trúng đạn, ngất xỉu bên đường, còn chị khóc thảm thiết. Một cô bộ đội tên Bùi Thị Mùi đã bế chị, cáng mẹ đi qua chiến trường hỗn loạn, tìm cách đưa hai mẹ con đến nơi an toàn.
Trong câu chuyện kể, chị Hiền vẫn còn nhớ rõ cảm giác lúc đó, nhớ như in chiếc áo len, chiếc mũ mềm mà cô bộ đội dùng để che chắn, những phút giây nghẹt thở qua từng đoạn đường rừng, từng lần vượt chốt của lính Trung Quốc. Bức ảnh ngày ấy, chị gọi là ký ức không thể nào quên, đã giúp chị có thể sống sót trong gang tấc.
Gặp cô bộ đội của ngày cũ
Sau khi xác định đúng nhân vật, tôi lên Cao Bằng lần nữa, tìm đến đúng căn nhà nhỏ ở chân đồi xã Đồng Xuân, nơi bà Mùi sinh sống. Khi gặp bà, nhìn vào gương mặt phảng phất bóng dáng của người trong bức hình, tôi cảm nhận rõ ý nghĩa của hành trình kéo dài gần 5 năm. Bà Mùi kể về ngày tháng chiến tranh vẫn còn in đậm trong ký ức, về chiếc xe Gat chở thương binh trong đêm tối, về những lần lạc đơn vị, và về việc gặp lại em bé ngày xưa.
Trong câu chuyện xúc động, bà tâm sự: “Lúc đó tôi chỉ biết làm đúng nhiệm vụ, giữ lấy mạng sống của mẹ con em bé. Gặp lại hôm nay, tôi mới hiểu rằng, đó là một phần máu thịt của cuộc đời mình.” Khi trao đổi, hình ảnh của bà cứ in vào tâm trí, dù đã đi qua mấy chục năm, nét mặt vẫn giữ nguyên, như thể vẫn còn khao khát hướng về quá khứ để biết rằng mình đã góp phần nhỏ bé nhưng ý nghĩa trong chiến tranh.
HÀNH TRÌNH GẮN BÓ TÌNH Người lính và người dân
Từ câu chuyện của bà Mùi, chúng tôi tìm về nơi chị Hiền, để hai người gặp nhau lần đầu tiên sau 37 năm xa cách. Cảnh tượng xúc động khi họ ôm nhau, những giọt nước mắt rưng rưng — tất cả như một phần của câu chuyện chưa dứt. Những ngày sau đó, mọi người cùng nhau lên thăm chiến trường xưa, để cảm nhận lại những tháng ngày chiến tranh khốc liệt, cảm nhận rõ hơn về sự hy sinh của thế hệ đi trước.
Chuyện từ những mảnh ký ức, những bức ảnh cũ, và lời kể của nhân chứng còn sống đã trở thành một phần ký ức chung của cộng đồng, nhắc nhở về tấm lòng yêu nước, ý chí chiến đấu không khuất phục.
Vượt qua thử thách của thời gian và xã hội, hành trình tìm lại những hình ảnh, những nhân chứng đã khắc ghi một thời kỳ lịch sử oai hùng, trở thành câu chuyện cảm động về lòng nhân ái, về trách nhiệm của báo chí trong việc giữ gìn ký ức dân tộc một cách chân thật và đầy trách nhiệm.