Chữa lành hay lừa đảo? Những biến tướng đang làm rối loạn thị trường tâm lý Việt Nam

Trong những năm gần đây, thuật ngữ “chữa lành” đã trở thành chủ đề nóng trên các phương tiện truyền thông, mạng xã hội, đặc biệt sau đại dịch Covid-19, khi mọi người ngày càng quan tâm đến sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, đằng sau sự phổ biến này là một thực trạng đáng báo động về việc các khóa học và dịch vụ liên quan đang biến tướng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý người dân.

LẠM DỤNG KHÁI NIỆM “CHỮA LÀNH”

TS Lê Nguyên Phương, tiến sĩ tâm lý giáo dục tại University of Southern California (USC, Mỹ), cho biết tại Việt Nam, thuật ngữ “chữa lành” đã trở nên phổ biến trong hơn 10 năm. Trong thời gian này, từ sau Covid-19, các diễn ngôn về sức khỏe tinh thần tràn lan trên mạng, dẫn đến nhiều người chạy theo các lời hứa quickly chữa lành.

Theo TS Phương, hiểu đúng về chữa lành không phải là hành động đơn lẻ hay phép màu xóa bỏ nỗi đau trong tích tắc. Trong tâm lý học lâm sàng và giáo dục cảm xúc, quá trình này là một hành trình dài, gồm nhận diện trải nghiệm, phát triển khả năng tự điều chỉnh cảm xúc, tái cấu trúc niềm tin sai lệch, và từng bước xây dựng lại cảm giác an toàn nội tâm.

Từ các nhóm kín, fanpage đến các chương trình truyền thông, dịch vụ chữa lành trở nên phổ biến, quảng bá rầm rộ qua các hình thức: tư vấn trực tuyến, retreat cuối tuần, khóa học ngắn hạn kéo dài từ vài ngày đến vài tháng, với giá từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng. Các lời giới thiệu hấp dẫn như “chữa lành tâm thức”, “chữa lành gia tộc”, thậm chí “học viện chữa lành” xuất hiện ngày càng nhiều.

Tuy nhiên, thực tế nhiều trong số này thiếu minh bạch về chuyên môn của người dẫn dắt, chỉ là mồi câu để bán các vật phẩm mang đầy giá trị ảo. Người tham gia tụt hậu về kiến thức, không nhận được hỗ trợ thực sự mà còn dễ rơi vào trạng thái lệ thuộc, hoang mang tâm lý.

TS Phương cho rằng, khái niệm chữa lành cần phải được đặt trong khung nhìn khoa học, rõ ràng về giới hạn, dựa trên nguyên tắc đạo đức và kiến thức chuyên môn. Sự lạm dụng xảy ra khi khái niệm này bị trộn lẫn với những thuật ngữ mơ hồ như “năng lượng gốc”, “hồi quy tiền kiếp”, “đánh thức luân xa”, hay “giải phóng nghiệp thức trong vài buổi”. Những khái niệm này thường dùng ngôn ngữ huyền bí, khó kiểm chứng nhưng lại được tiếp thị như những chìa khóa thành công nhanh chóng. TS Phương khẳng định, từ góc độ khoa học, chưa có bằng chứng thực nghiệm xác đáng nào chứng minh các phương pháp “cấp tốc” này có thể thay thế quá trình trị liệu, giáo dục cảm xúc hoặc thực hành dài hạn.

NHIỀU DẤU HIỆU BIẾN TƯỚNG TRONG CÁC KHÓA CHỮA LÀNH

Nhiều hành vi và hình thức thực hành trong các khóa chữa lành hiện nay đã biến tướng rõ rệt. Thạc sĩ Đặng Hoàng An, cựu giảng viên Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, nhận định các khóa này tập trung vào nhóm lớn nhằm mục đích thương mại, khuyến khích khóc lóc, la hét, ôm nhau như một “bằng chứng chữa lành”. Ngôn ngữ gây ấn tượng, huyền bí thay thế khoa học, trong khi vai trò của người hướng dẫn cá nhân hóa quá mức, thậm chí khai thác, lan truyền thông tin cá nhân một cách thiếu đạo đức.

Theo TS Phương, nhu cầu thật của giới trẻ là đáng trân trọng: mong muốn được lắng nghe, công nhận và học cách đối mặt với áp lực tâm lý trong bối cảnh sống nhiều bất định, cạnh tranh cao, đã khiến các không gian “chữa lành” nhanh chóng trở thành chỗ dựa tinh thần. Tuy nhiên, nhiều hình thức hiện nay lại biến tướng, tâm lý hóa những khó khăn bình thường, gán nhãn “chấn thương” cho các xung đột phát triển tự nhiên, kích hoạt cảm xúc mạnh để tạo ấn tượng, mà thiếu sự tiến trình củng cố và trưởng thành sau đó.

Một vấn đề hết sức đáng lo ngại là sự xuất hiện ngày càng nhiều của các “chuyên gia tự xưng” – những người không có nền tảng đào tạo chính quy trong lĩnh vực tâm lý, tư vấn hay y khoa nhưng vẫn tự nhận là người dẫn dắt, can thiệp sâu vào đời sống nội tâm của người khác. TS Phương cảnh báo, điều này cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt khi ranh giới giữa hỗ trợ và gây hại rất mong manh, nhất là với những người dễ tổn thương.

Nguy cơ lớn nhất của các khóa học thương mại hóa này không chỉ nằm ở chuyện tiền bạc, mà còn ở tạo ra một ảo tưởng an toàn. Người tham gia dễ tin rằng chỉ cần trả phí và tham gia vài buổi là đủ “ổn định”, trong khi các vấn đề nhân cách, mối quan hệ, cấu trúc tâm lý cốt lõi vẫn còn bỏ ngỏ. Thậm chí, một số mô hình còn kích thích sự lệ thuộc, kéo dài cảm giác không đủ lành, cần thêm các khóa học hoặc sự dẫn dắt liên tục. Đây là cơ chế gây hại nghiêm trọng, đi ngược với mục tiêu giúp cá nhân tự chủ, trưởng thành trong quá trình trị liệu.

Chuyên gia khẳng định, các khóa chữa lành online hay ngắn hạn khó có thể đem lại hiệu quả thực sự. Quá trình trị liệu tâm lý đòi hỏi bước đi chặt chẽ, dựa trên nguyên tắc khoa học và đạo đức nghề nghiệp, không thể bằng những phương pháp cấp tốc, thiếu chuẩn mực.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh, người tham gia cần tỉnh táo trong việc lựa chọn người hướng dẫn, xem xét trình độ đào tạo, đạo đức nghề nghiệp, cách họ trình bày về khổ đau và chấn thương. Chữa lành thực chất là học sống tỉnh thức, trưởng thành và có trách nhiệm, chứ không phải chạy trốn nỗi đau bằng lời hứa hão huyền.

DẤU HIỆU CẢNH GIÁC VỚI CÁC KHÓA HỨA CHỮA LÀNH NHANH

Thạc sĩ Đặng Hoàng An đề xuất các dấu hiệu nhận biết các chương trình chữa lành thiếu căn cứ khoa học, như: sử dụng trực tiếp thuật ngữ “chữa lành” trong quảng cáo, cam kết hiệu quả nhanh trong vài ngày, phủ nhận vai trò của tâm lý học và y khoa, hay kích hoạt cảm xúc quá mức, cắt đứt quá khứ hoặc gia đình một cách cực đoan. Các trung tâm chính thống thường tránh dùng những thuật ngữ này và tập trung vào thực hành dựa trên nền tảng khoa học, đạo đức nghề nghiệp rõ ràng.

Thực trạng hiện nay cần được nhìn nhận một cách tỉnh táo, để mỗi người có thể tự trang bị kiến thức đúng đắn về quá trình chữa lành, tránh bị lừa đảo hoặc lệ thuộc vào những giải pháp mất cơ sở khoa học, gây hại lâu dài cho tâm lý và cuộc sống của chính mình.