Chợ truyền thống ở TP.HCM: Giữ gìn ký ức hay đối mặt với cuộc chuyển đổi lớn?

Bắt đầu ngày mới trong chợ Bàn Cờ không qua lời loa gọi hàng hay tiếng nhạc xập xình mà bằng những câu chào quen thuộc. Người bảo vệ đi vòng quanh, thăm hỏi từng sạp hàng như đã làm suốt nhiều năm, chỉ hỏi han qua loa những câu ngắn gọn để biết rằng mọi người vẫn còn đó. Đối với nhiều người, chợ truyền thống không chỉ là nơi mua bán mà còn là nơi giữ gìn những quen thuộc, ký ức của đời sống cộng đồng.

TRƯỚC NGÃ RẼ CỦA CÁC CHỢ TRUYỀN THỐNG

Trong bối cảnh đô thị phát triển từng ngày, chợ truyền thống đang đứng trước áp lực lớn từ thương mại điện tử và các mô hình bán lẻ hiện đại. Từng chợ đáp ứng tới 50-70% nhu cầu thực phẩm thiết yếu của người dân và gắn bó mật thiết với sinh kế của hàng vạn tiểu thương. Tuy nhiên, hiện nay, chính quyền đang đề xuất chuyển đổi khoảng 7.000 chợ truyền thống tại TP.HCM. Loạt video “Chợ truyền thống trước ngã rẽ” ra đời nhằm tìm kiếm những giải pháp đổi mới phù hợp với nhịp sống hiện đại, đồng thời giữ gìn giá trị cộng đồng và văn hóa lâu đời của chợ.

NHỮNG SẠP HÀNG GẮN KÝ ỨC VÀ LỜI HỨA CỦA THỜI GIAN

Trong những dãy sạp cũ kỹ, bà Võ Thị Phương Thảo (chợ Bàn Cờ) vẫn ngày ngày bán hàng tại quầy tạp hóa đã gắn bó với gia đình bà qua hai thế hệ. Trước bà là cô ruột, người bắt đầu buôn bán từ năm 1978. Sau khi cô qua đời, bà Thảo tiếp tục giữ sạp không chỉ vì lợi nhuận mà còn vì một lời hứa trân quý.

“Nhà tôi bán ở đây là hai đời. Từ đời cô tôi đến giờ là đời tôi. Giữ cái sạp này giống như giữ linh hồn của bà. Khi mình bán, cảm giác như bà vẫn còn hiện diện bên cạnh,” bà Thảo chia sẻ.

Chợ truyền thống không chỉ đơn thuần là nơi mua bán, mà còn là đời sống – nơi truyền nghề, truyền cảm hứng, những ký ức và lời hứa âm thầm. Các sạp hàng không chỉ được sang nhượng mà còn trao gửi kỷ niệm, trách nhiệm và lòng trung thành với tiếng gọi của mái chợ thân thương. Với bà Thảo, sạp hàng là điểm bắt đầu, là sự tiếp nối của một thời đại, của những câu chuyện không lời.

Không chỉ bà Thảo, sạp rau của bà Nguyễn Bạch Thủy (còn gọi là cô Bảy) cũng là một phần ký ức gia đình. Được truyền từ mẹ sang con rồi đến cháu, sạp rau này đã gắn bó suốt hàng chục năm. Ban đầu, cô bán một mình, nay là bên cạnh con gái. “Mẹ tôi bán, tôi đi theo. Sau này mẹ mất, tôi tiếp tục. Còn giờ để lại cho con tôi bán. Hơn chục năm rồi, giờ là của con nó,” bà Thủy kể chậm rãi.

Chỉ cần có mẹ còn bán, con còn đứng bên cạnh, chợ trở thành một phần đời sống gia đình, giữ chân những thế hệ. Chợ không chỉ là nơi kiếm sống mà còn là nơi gìn giữ nối tiếp những giá trị gia đình qua từng ngày.

NHỮNG NGƯỜI GẮN BÓ VỚI CHỢ QUA NHỮNG THÓI QUEN ĐƠN GIẢN

Không phải ai đến chợ cũng là người bán. Có những người đến chợ vì thói quen, vì sự quen thuộc và tin cậy. Chị Huỳnh Thị Bé Ngoan đã gắn bó với chợ suốt 18 năm, luôn mua rau, trái cây của cô Bảy. “Mua gì tôi cũng mua của Bảy, đặt rồi ra lấy, không cần đi đâu khác,” chị nói.

Đối với người lớn tuổi, chợ không chỉ là nơi mua bán mà còn là nơi họ cảm thấy thuộc về cộng đồng. Người già đi chợ, người già bán hàng. Họ đi chậm, nói chậm, nhưng vẫn gắn bó với mái chợ. “Có những người lớn tuổi buồn thì ra đây tâm sự, nói chuyện với người thân quen, rồi cảm thấy vui, như gặp lại người đồng cảm cùng lứa tuổi,” bà Lục Thị Hữu, tiểu thương chợ Bàn Cờ, chia sẻ.

Tiếng cười, những câu chuyện nhỏ mỗi sáng trở thành nét đặc trưng của những sạp lâu đời. Không chỉ vì lợi nhuận mà còn vì những mối quan hệ thân thiết, những câu chuyện đời thường nhỏ bé, như một phần không thể tách rời của đời sống chợ bày tỏ tình người chân thực.

TÌNH NGƯỜI TRONG NHỮNG GIAO DỊCH NHỎ

Trong chợ còn có những nghĩa cử đặc biệt, giản dị mà chân thành: quả xoài được đưa cho đứa trẻ không tính tiền, khoản nợ không ghi chép, túi rau được tặng thêm vì người gặp khó khăn. “Có khách quên đem tiền thì tôi cho thiếu, chừng nào có trả cũng được. Ai khổ quá thì tôi biếu luôn, không nói gì,” cô Bảy kể.

Những hành động nhỏ ấy không cần ghi lại bằng sổ sách, nhưng in đậm trong ký ức của người bán và người mua. Đó chính là tình người, là phẩm chất của mái chợ truyền thống, nơi những giá trị nhân văn được gìn giữ qua từng câu chuyện, từng nghĩa cử.

TP.HCM vẫn duy trì nhiều chợ truyền thống, cung cấp phần lớn nhu cầu thiết yếu của người dân. Tuy nhiên, theo số liệu, hiện nay thành phố có 229 chợ truyền thống, phần lớn trong số đó còn nhiều hạn chế về hạ tầng và quản lý. Bộ Công thương đã đề xuất chuyển đổi khoảng 7.000 chợ truyền thống trong cả nước, đặc biệt là chợ hạng 2 và hạng 3, để hướng tới nâng cấp, tái cấu trúc hoặc chuyển đổi công năng, phù hợp với xu hướng tiêu dùng mới.

Trong khi đó, thị trường thương mại điện tử Việt Nam dự kiến đạt doanh thu khoảng 31 tỉ USD vào năm 2025, chiếm gần 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ. Trong ba quý đầu năm đó, doanh thu các sàn thương mại điện tử đạt khoảng 305.900 tỉ đồng, với gần 2,9 tỉ sản phẩm được tiêu thụ. Những con số này phản ánh rõ ràng về thách thức và cơ hội giữa mô hình truyền thống và hiện đại.

Chợ truyền thống đứng trước một con đường lớn, nơi bài toán không chỉ là giữ hay đổi mà còn là làm thế nào để đổi mới đủ hiệu quả, bảo đảm sinh kế của tiểu thương, giữ gìn bản sắc cộng đồng và giá trị văn hóa đặc trưng của đô thị.