CÂU CHUYỆN NGUỒN GỐC TRÀ CỔ THỤ VIỆT NAM ĐANG DẦN CHẾT DẦN TRONG LÒNG RỪNG

Dọc cung đường núi quanh co lên đỉnh Chiêu Lầu Thi, xã Hồ Thầu (Tuyên Quang), mây trắng phủ kín cả không trung, những vạt rừng trà nguyên sinh quý hiếm ngày càng teo lại và có nguy cơ tuyệt chủng. Trong khi đó, ở Pà Cò (Phú Thọ), vùng trà Shan cổ thụ từng nổi bật về hương vị và tiềm năng nguyên liệu lại rơi vào tình trạng đốn hạ hàng loạt, cây cối chết khô, chỉ còn là ký ức xa xăm.

TẠI HỒ THẦU, TRÀ CỔ THỤ ĐƯỢC GHI NHẬN VÀ TRÂN TRỌNG NHƯ MỘT DI SẢN, NHƯNG ĐÓ CHỈ LÀ GIẤY CHỨNG NHẬN TRONG KHI THỰC TẾ CỦA CÁC CÂY TRÀ NƠI ĐÂY ĐANG BỐI RỐI VÀ NGUY CƠ TUYỆT CHỦNG. Từ năm 2019, những cây trà Shan tuyết cổ thụ có chủ đã được gắn biển di sản, dựng bia để vinh danh. Tuy nhiên, sau sự kiện đó, không có nhiều thay đổi trong việc chăm sóc, thu hoạch hay bảo tồn. Thậm chí, giá đất quanh vùng cũng tăng chóng mặt, từ khoảng 300 triệu đồng lên gần 1 tỉ đồng mỗi hecta, chỉ vì chữ “di sản” dán trên cây trà.

Trong khi đó, những cây trà Shan rừng nguyên sinh dưới đỉnh Chiêu Lầu Thi lại ẩn chứa những giá trị thật sự. Khi mùa đông về, chúng đâm chồi mạnh mẽ, ra những búp măng thơm ngát, thể hiện trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ và hiếm hoi của tự nhiên. Đây chính là di sản đích thực của ngành trà Việt, không chỉ bởi tuổi đời, mà còn bởi tính cách tự nhiên, không can thiệp của bàn tay con người.

Chủ tịch Hiệp hội Trà Hàn Quốc, ông William Lee, chia sẻ: “Chất trà Shan cổ thụ Việt rất đặc biệt, có lợi thế lớn để phát triển sản phẩm và quảng bá hình ảnh Việt Nam trên thị trường quốc tế.”

Tuy nhiên, sự cạn kiệt nguồn nguyên liệu đang trở thành nỗi lo lớn. Các cây trà cổ thụ tại Hồ Thầu bắt đầu chết khô, cây trà số 1621 đã mất hơn phân nửa thân, các cây khác cũng không còn khả năng phục hồi. Việc khai thác tràn lan, không có quy trình bảo vệ khiến cây trà trở thành đối tượng khai thác tự do, dễ dàng bị chặt phá hoặc đốn ngang thân để lấy búp non. Tình trạng này khiến rừng trà nguyên sinh dần biến mất, để lại những gốc cây bị chặt ngang không thương tiếc, trong khi những cây trà cổ thụ tại Pà Cò cũng đang đứng trước nguy cơ bị bứng, bán đi hoặc vùi dập trong những dự án không rõ ràng.

Chuyên gia trà Nguyễn Văn Tứ, Giám đốc doanh nghiệp Hà An, cho biết: “Năm 2017-2018, chúng tôi thu mua hơn 1 tấn trà búp tím thành phẩm. Nhưng đến năm 2025, con số này chỉ còn vỏn vẹn 42 kg. Giá trà tươi cũng tăng dữ dội, từ 20.000 đồng/kg lên tới 850.000 đồng/kg, nhưng nguồn nguyên liệu cạn kiệt, mất đi vô cùng quý giá.”

Tại Pà Cò, những vườn trà cổ thụ từng rộn ràng trong ký ức của người dân, giờ đây chỉ còn là những mảnh đất trống trải, hoang tàn. Cụ Sùng A Sía, chủ vườn trà lớn tuổi, từng kể: “Vụ trà này, tôi hái chẳng đủ để bán, chỉ làm trà uống chơi, có dư thì bán 120.000 đồng/kg. Trà Shan cổ thụ, thứ danh trà đó, sao lại bị lãng quên như vậy?”

Dù từng có dự án, kỹ thuật được tập huấn để bảo vệ cây trà cổ thụ, đến nay, nhiều cây đã bị đào lên hoặc chết khô không rõ nguyên nhân. Trong lễ an táng của bà Sùng Y Văn, cháu chắt của cụ Sía, chiếc cây trà số 1621 – một trong những cây cổ thụ nổi bật của vùng – đã chết héo, bỏ lại di sản của một thời kỳ rừng trà nguyên sinh phát triển tươi tốt.

Chỉ vài năm trước, cây trà này còn cao vút, thân to đến mức có thể ôm trọn trong vòng tay hai người. Người dân trong vùng từng tôn vinh giá trị của nó, nhưng nay, chỉ còn là ký ức buồn, nhường chỗ cho đất đá, bỏ lại vườn trà đã chết như một biểu tượng của sự lãng quên và khai thác quá mức.